Tomasz Rozkrut

Rola adwokata w zreformowanym procesie małżeńskim

Rozpoczynając refleksję nad zadaniami adwokata we współ­czes­nym, znacznie zreformowanym przez papieża Franciszka w 2015 r. orzekaniu nieważności małżeństwa przez sądownictwo Kościoła[1], warto przywołać niezmienną zasadę, która poucza, że zawsze należy pamiętać o prawie Bożym, kiedy aplikujemy prawo kanoniczne do po­szczególnych przy­padków[2]. Przede wszystkim należy mieć tutaj na myśli jedność, nieroze­rwalność oraz sakramentalność instytucji mał­żeństwa.

Wspomniana zasada dotyczy niewątpliwie wszystkich zaan­gażo­wa­nych także we współczesny kanoniczny proces małżeński, który w spo­sób uproszczony ma orzekać na temat nieważności małżeństwa. Na po­wyższy fakt zwrócił uwagę sam papież Franciszek, podkreślając, że zo­stał zniesiony obowiązek dwóch wyroków zgodnych oraz został wpro­wadzony tzw. „proces skrócony”; jednocześnie w centrum – gdy idzie o problematykę małżeńską oraz odpowiedzialność za postę­po­wania są­dowe – została umieszczona figura biskupa diecezjalnego[3]. Powyższa decyzja Biskupa Rzymu, niewątpliwie przełomowa oraz szeroko komen­towana, zmienia dotychczasową mentalność są­downictwa kościelnego oraz personalnie zobowiązuje każdego bisku­pa do odpowiedzialności za ten ważny oraz delikatny sektor życia Ko­ścioła; wypada dodać, że po­wyższa decyzja papieża Franciszka zwią­zana jest z jego praktycznym ro­zumieniem kolegialności[4]. Ponadto, papież Franciszek apeluje, że pozo­staje sprawą ważną, aby nowe pra­wo kanoniczne zostało właściwie przy­jęte oraz pogłębione, tak gdy idzie o jego meritum oraz ducha; w sposób szczególny dotyczy to pra­cowników sądów kościelnych, aby mogli ro­dzinom zaofiarować na­leż­ną pomoc wypływającą ze sprawiedliwości oraz z miłości[5]. W tym kontekście warto podkreślić, że liczne sympozja w Rzymie, związane z reformą procesową papieża Franciszka, jak rów­nież rozmowy z pra­cownikami Trybunałów Apostolskich, jasno wskazu­ją, że uprosz­cze­nie sposobu orzekania nieważności małżeństwa przez Kościół, musi pozostać integralnie związane z podniesieniem meritum takiego orze­kania oraz osobistych kompetencji orzekających oraz głębo­kim uza­sadnieniem wydanej decyzji.

Kiedy mamy analizować współczesną rolę adwokata w procesie mał­żeńskim, należy podzielić następującą uwagę: „Od 1983 roku Ko­ściół okazuje adwokatom coraz większe zaufanie. Potwierdzono to w doku­mentach Stolicy Apostolskiej w 2005 i w 2015 roku. Kościół już nie tyl­ko pozwala na udział adwokatów, lecz także zachęca do tego. Można więc stwierdzić, że funkcja adwokata w procesach ka­nonicz­nych, zwła­szcza małżeńskich, przeżywa swój renesans. Wprawdzie w motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus nie ma nowych posta­no­wień dotyczą­cych ad­wokatów, to jednak w świetle postanowień tego dokumentu po­sługa ad­wokata staje się jeszcze ważniejsza. Wynika to choćby z tego, że już pierwszoinstancyjne wyroki pro nullitate mogą być prawomocne i obo­wiązujące, a także z tego, że mogą być prowa­dzone szybkie procesy przed biskupem”[6]. Co więcej, należy się także podpisać i pod tą następu­jącą sukcesywną konstatacją R. Sztych­mi­lera: „W znowelizowanych przepisach procesowych nie ma wyraźnych nowych norm dotyczących posługi adwokata. Jednak stawiam tezę, że sformułowane przez papieża Franciszka nowe przepisy, bardziej niż poprzednie, wymagają większej pomocy adwokata i jego jeszcze bar­dziej aktywnego działania”[7].

Nie ulega bowiem wątpliwości, że „nowy proces małżeński”, w szczególności „proces biskupi”, ale nie tylko, wymaga wysokich kom­petencji merytorycznych od pracowników sądownictwa kościel­nego, ale także i nowej mentalności, jak również i nowego spojrzenia, w tym także na rolę adwokata, a w szczególności na dynamiczność je­go posługi, która opierać się ma na mądrości oraz poszukiwaniu praw­dy, aby deklaracja nieważności była źródłem spokoju sumienia – jak przypomniał papież Franciszek w alokucji rotalnej z 2018 r.[8] Nieco wcześniej, w posynodal­nej adhortacji apostolskiej Amoris laetitia z 19 marca 2016 r. Papież wskazał następująco pisząc na temat współ­czesnych procesów małżeń­skich w nr. 244: „opieszałość procesu iry­tuje i nuży ludzi. Moje niedaw­ne dwa dokumenty na ten temat do­pro­wadziły do uproszczenia procedur dla ewentualnych deklaracji nie­ważności małżeństwa. Chciałem przez nie też wyraźnie stwierdzić, że biskup osobiście w swoim Kościele, w którym jest ustanowiony pa­ste­rzem i głową, tym samym jest sędzią wo­bec wiernych, którzy zostali mu powierzeni. Zastosowanie tych doku­mentów stanowi zatem wiel­ką odpowiedzialność dla ordynariuszy diece­zjalnych, wezwanych, aby osobiście osądzać pewne sprawy, a w każdym przypadku zapewnić łatwiejszy dostęp wiernych do kościelnego wymia­ru sprawiedliwości. Wiąże się to z przygotowaniem dostatecznej liczby pracowników, du­chownych i świeckich, którzy poświęciliby się prioryte­towo tej służbie kościelnej. Trzeba też będzie zapewnić osobom żyjącym w separacji czy małżeństwom przeżywającym kryzys posługę informacji, doradz­twa i mediacji, powiązaną z duszpasterstwem rodzinnym, z której mo­głyby korzystać osoby przed dochodzeniem wstępnym procesu mał­żeńskiego”.

Podobnie, do przywołanej powyżej wypowiedzi, na temat roli ad­wo­kata kościelnego wypowiedział się także współczesny włoski ad­wokat P. Moneta podkreślając, że Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r.[9] przy­znał adwokatowi znaczącą rolę w procesie małżeńskim oraz w je­go dy­namice procesowej; wskazał przy tym, że w ostatnich latach wie­lu ad­wo­katów przyczyniło się znacząco do podniesienia waloru oraz znacze­nia orzecznictwa rotalnego, jako modelu oraz odniesienia dla wszystkich są­dów Kościoła[10]. Podkreślił on także, że poprzednie usta­wo­dawstwo Ko­ścioła – i zapewne atmosfera towarzysząca jego inter­pre­tacji – cha­rak­teryzował się brakiem zaufania względem posługi ad­wo­katów[11]. Ogólnie należałoby zatem przyznać, że w ostatnich latach zmienia się postrze­ga­nie udziału adwokata w procesie kanonicznym, co bez wątpie­nia winno także wpłynąć na poziom oraz poprawność sa­mego orzekania przez sądy Kościoła. Jest to niewątpliwie interesujący przedmiot dla ewentualnych badań kanonistycznych. Ponadto, trzeba mieć także przed oczyma dość trudny oraz bardzo skomplikowany współczesny kontekst społeczny, w którym działa adwokat kościelny, w szczególności bardzo konsum­p­cyjne nastawienie do życia, wpływ współczesnych komunikato­rów spo­łecznych na postawy życiowe, po­wszechnie usprawiedliwiany sukces za każdą cenę; jak również i to, że prawda obiektywna niekiedy zostaje po­rzucona z różnych motywów osobistych[12]. Warto dodać i to, że dzisiaj adwokat ko­ścielny pragnie znaleźć otwartą oraz przynoszącą konkretne decyzje, postawę biskupów, w przedmiocie wieloaspektowej reformy pa­pieża Franciszka oraz współbrzmienie z kierunkiem tego pon­tyfikatu.

1. Rola adwokata in genere

Mówiąc na temat wybranych zadań adwokata, odwołując się do po­stanowień Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r., instrukcji pro­ce­so­wej Dignitas connubii z 2005 r.[13] oraz motu proprio Mitis Iudex Do­mi­nus Iesus z 2015 r. warto wskazać na następujące ogólne unormo­wa­nia:

– Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r. stanowi w kan. 1490, że „w każdym trybunale – jeśli to możliwe – należy ustanowić stałych ob­rońców, otrzymujących wynagrodzenie od samego trybunału, którzy peł­niliby zadania adwokata lub pełnomocnika, przede wszystkim w spra­wach małżeńskich, dla stron, które chciałyby ich wybrać”. P. Moneta wskazał, że powyższa norma kodeksowa stała się podstawą dla Kon­fe­rencji Biskupów Italii do wydania dyspozycji, aby w każdym trybunale regionalnym było ustanowionych co najmniej dwóch obroń­ców stałych wynagradzanych przez tenże trybunał, którzy służyliby po­mocą prawną każdemu wiernemu, który o takową się zwraca, bez wzglę­du na jego sytuację ekonomiczną; powyższa decyzja spotkała się z pełną akceptacją wiernych; tak, że w niektórych trybunałach re­gio­nalnych uznano za ko­nieczne powołać także trzeciego obrońcę sta­łe­go[14]. Co wię­cej, cytowany Autor zaznaczył, że instytucja obrońcy sta­łe­go przyczyniła się do zmiany rozumienia adwokatury, ukazując ją jako służbę publiczną na rzecz wier­nych[15]. Jest to niewątpliwie bardzo konkretna zachęta do podobnego po­stępowania w sądach kościelnych także w Polsce. Sprzyja­ją temu bardzo praktyczne unor­mowania zawarte w art. 101-113 instruk­cji procesowej Dignitas connubii; w tym należy podkreślić unormowanie art. 102, który po­sta­nawia, że „Jeśli obydwoje małżonkowie proszą o stwierdzenie nie­waż­ności małżeństwa, mogą powołać sobie wspólnego pełnomocnika lub adwokata”[16];

– w kan. 1598 § 1 na temat ogłoszenia akt czytamy, że sędzia ma obowiązek umożliwić adwokatom, „aby w kancelarii trybunału przej­rzeli akta, które nie są im jeszcze znane; co więcej, również adwo­ka­tom, któ­rzy o to proszą, można dać odpis akt”;

– instrukcja procesowa Dignitas connubii w art. 157 § 2 posta­na­wia jasno, że „Nie należy dopuszczać dowodów utajnionych, jak tylko z po­ważnych powodów, przy zabezpieczeniu adwokatom stron prawa do ich poznania, zachowując art. 230[17], 234[18] (por. kan. 1598, § 1)”; ponadto, „Adwokatom, którzy o to proszą, sędzia może dać odpis akt (por. kan. 1598, § 1). Adwokaci zaś mają poważny obowiązek nie prze­kazywania odpisu akt, tak całości jak części, komukolwiek, nie wyłą­czając stron”[19];

– motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus, w żaden sposób nie zmie­nia dyspozycji kan. 1481-1490. Natomiast nowy kan. 1677 § 1 jasno sta­nowi, że obrońcy stron „mają prawo: 1˚ być obecni podczas przesłu­cha­nia stron, świadków i biegłych, z zachowaniem przepisu kan. 1559 «chy­ba, że sędzia, z powodu okoliczności rzeczy i osób uz­na, że należy po­stę­pować z zachowaniem tajemnicy» w przedmiocie przesłuchania świad­ków); 2˚ przejrzeć akta sądowe, nawet gdyby nie były jeszcze ogłoszone, i zapoznać się z dokumentami przedłożonymi przez strony”. Podobnie stanowią „Zasady proceduralne w sprawach o stwierdzenie nieważności małżeństwa”, kiedy dookreślają „Proces małżeński skróco­ny przed bi­skupem” w art. 18 § 1: „strony oraz ich adwokaci mogą uczestniczyć w przesłuchaniu drugiej strony oraz świadków, chyba że instruktor uwa­ża, że ze względu na okoliczności rzeczowe i osobowe na­leży postąpić inaczej”.

2. Pomoc adwokata w przygotowaniu procesu małżeńskiego

Motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus w art. 2-5 w części za­ty­tu­ło­wanej jako „Zasady proceduralne w sprawach o stwierdzenie nie­waż­no­ści małżeństwa”, określa w sposób generalny, badanie przed­procesowe, które:

– „ukierunkowane jest na zebranie informacji użytecznych dla pro­ce­su sądowego, zwykłego lub skróconego”[20];

– „to dochodzenie winno zostać powierzone osobom uznanym za od­powiednie przez ordynariusza miejsca, posiadającym kompetencje, na­wet niekoniecznie prawnokanoniczne. Wśród nich winien być prze­de wszystkim proboszcz własny lub osoba, która przygotowywała małżon­ków do zawarcia małżeństwa. To zadanie doradcze może zo­stać powie­rzone również innym duchownym, osobom kon­sek­ro­wa­nym lub świec­kim zatwierdzonym przez ordynariusza miejsca”[21];

– ponadto, „w ramach dochodzenia duszpasterskiego zbiera się przy­datne informacje dla ewentualnego wszczęcia sprawy przed wła­ściwym trybunałem przez małżonków lub ich adwokata. Należy zba­dać, czy stro­ny są zgodne między sobą co do żądania stwierdzenia nie­ważności”[22].

Mimo, że to przygotowanie przedprocesowe – można powiedzieć in­stytucjonalne – powinno być zorganizowane przez nowe struktury Ko­ścioła: „takie dochodzenie winno mieć miejsce w ramach jednolitego duszpasterstwa małżeństw”[23], niemniej jednak może zostać – na za­sa­dzie pewnej równoległości – przeprowadzone przez adwokata ko­ścielnego i zostać zakończone sporządzoną jak najlepiej skargą powo­dową, jeżeli przedstawione okoliczności na to pozwalają. Naturalnie tam, gdzie kon­kretne postanowienia dokumentu papieskiego nie są realizowane, jest to niewątpliwie obszar dla szerokiej działalności właśnie adwokata.

Nie ulega wątpliwości, że to przygotowanie przedprocesowe wy­ma­ga znajomości prawa kanonicznego (konkretnie: materialnego pra­wa małżeńskiego – w tym elementów prowadzących do udowod­nie­nia nie­ważności z rysującego się tytułu nieważności oraz formalnego kościel­ne­go prawa procesowego) oraz niewątpliwie bardzo przy­dat­nego prak­tycz­nego doświadczenia sądowego. Stąd też Kongregacja Wychowania Kato­lickiego w swojej najnowszej instrukcji na temat studiów prawa ka­no­nicznego w świetle reformy procesu małżeń­skie­go, wskazując na oso­by, które bezpośrednio lub pośrednio pozostają zaangażowane w sprawy są­downictwa kościelnego, wymienia także adwokatów oraz adwokatów stałych, i wskazuje, że „dla każdego z nich wymaga się, aby byli «doctor in iure canonico, vel alioquin vere peritus» (kan. 1483 KPK; zob. kan. 1141 KKKW); nie wyklucza się, że uregulowanie, które określa wpis na listę adwokatów w określonym trybunale lub też tylko dopuszczenie do obrony w konkretnym try­bu­nale będzie wymagało tytułu akademickiego doktora lub licencjata w prawie kanonicznym; kan. 1483 KPK oraz kan. 1141 KKKW określa­ją bowiem jedynie minimum wymagane do pełnie­nia zadań adwokata. Moderator trybunału, w wypadku braku stopnia akademickiego, wi­nien dokładnie zweryfikować czy adwokat jest w po­siadaniu praw­dzi­wej biegłości sądowej, którą normalnie zapewnia jedy­nie stopień aka­demicki”[24].

Ponadto instrukcja ta, wskazując pozostałe osoby, które bez­po­średnio lub pośrednio są zaangażowane w sprawy sądownictwa kościelnego, wy­mienia także doradców: „doradcy, o których w art. 113, § 1 DC oraz w artykułach 2-5 Ratio procedendi dołączonego do Motu proprio, doty­czący badania przedprocesowego w przedmiocie skargi o nieważność małżeństwa. Według artykułu 3 RP, badania «winno zostać powierzone osobom uznanym za odpowiednie przez ordynariusza miejsca, posiada­jącym kompetencje, nawet nie koniecz­nie prawno-kanoniczne». Jest wskazane aby, przynajmniej w fazie końcowej takiego badania uczestni­czył rzeczywisty ekspert w kano­nicznym prawie małżeńskim, który bę­dzie w stanie określić czy są, lub nie, powody nieważności”[25]. Jest to nie­wątpliwie zadanie właśnie dla biegłego adwokata, należycie wy­kształ­co­nego oraz z odpowiednim doświadczeniem, aby nie sugerować osobom zainteresowanym pro­wadzenia procesu, który od początku byłby skazany na niepowo­dze­nie.

Sukcesywnie w cytowanym dokumencie Stolicy Apostolskiej czy­ta­my: „Doradcy pełniący różne zadania w procesach dotyczących de­kla­ra­cji nieważności małżeństwa mogą być w sposób użyteczny po­dzieleni na trzy kategorie, według poprawnego oraz rzeczywistego obra­zu grup sku­pionych na koniecznych i coraz bardziej pogłębionych kon­sultacjach:

proboszczowie oraz inni «posiadający kompetencje, nawet nie ko­niecznie prawno-kanoniczne» (art. 3 RP, akapit pierwszy): rozumie się przez tych doradców tych, którzy mają wystarczającą okazję do pierw­szego kontaktu z osobami potencjalnie zainteresowanymi do zwery­fiko­wania nieważności swojego małżeństwa; oni mogliby zostać określeni (określenia mają niewątpliwe duże znaczenie) doradcami pierwszego po­ziomu;

członkowie «struktury stałej» (art. 3 RP, akapit drugi): duchowni, osoby konsekrowane lub świeccy, zajmujący się poradnictwem ro­dzin­nym. Ten poziom konsultacji oraz towarzyszenia duszpastersko-psycho­logicznego ma również na celu określenie czy rzeczywiście wy­łaniają się motywy oraz dowody wystarczające dla przedstawienia sprawy o nie­ważność, aby nie rozpoczynać w sposób nieuzasadniony sprawy o nie­ważność; mamy tutaj do czynienia z doradcami drugiego poziomu;

adwokaci (art. 4 RP): ta ostatnia faza konsultacji, jeżeli jest po­zy­tywna, kończy się przedstawieniem sądowi skargi powodowej, w któ­rej adwokat pomaga w określeniu istotnych elementów oraz dowo­do­wo ko­rzystnych, w zebraniu dowodów już dostępnych, w wysłu­cha­niu, w za­leżności od przypadku, opinii drugiej strony, oraz w przygo­towaniu wszystkiego celem przedstawienia sprawy; to są doradcy trzeciego po­ziomu[26].

Adwokat musi pamiętać, że kanoniczny proces małżeński może być prowadzony jeśli jest pewność, że „małżeństwo rozpadło się w sposób nieodwracalny, tak iż nie ma możliwości wznowienia wspól­nego życia małżeńskiego”[27]. Kard. P. Erdő wskazał, że np. na Węgrzech sądy ko­ścielne wymagają, aby do pozwu została dołączona kopia cy­wilnego wy­roku rozwodowego, która w ten sposób jest postrzegana jako dowód z dokumentu, że małżeństwo stron rozpadło się de­fi­ni­tywnie[28]. Jest to bar­dzo praktyczne, gdyż wielu adwo­ka­tów kościelnych, mając jedno­cześnie studia z prawa i pomagając stro­nom w ich sprawach rozwo­do­wych, mo­że z powo­dze­niem wykorzystać znane już fakty z życia mał­żeńskiego stron i z suk­cesem zaproponować je do procesu kanonicznego. Współ­czesny pro­ces skrócony, w szczególności jego poprawne przy­go­to­wanie oraz przeprowadzenie, wymaga cierpliwego poszukiwania oraz zgro­ma­dzenia przekonywujących dowodów, a wiąże się to z roztrop­no­ścią, do­świadczeniem oraz zdolnością poprawnej oceny prawnej, czyli kon­kretnie mówiąc wymaga dobrze przygotowanego merytorycznie oraz do­świadczonego na polu sądowym adwokata. Będzie to zarazem wła­ści­we oraz kompetentne uzupełnienie dla ogromnej odpowiedzialności bi­skupa diecezjalnego, któremu został zarezer­wo­wany processus brevior, do cze­go nawiązał także papież Franciszek w alokucji rotalnej z 2018 r.[29]

 

3. Konkretne obszary zadań adwokata we współczesnym procesie małżeńskim

Mówiąc o roli adwokata we współczesnym kanonicznym procesie małżeńskim, w szczególności o obszarach dla jego działań proce­so­wych, należałoby przede wszystkim, zwrócić uwagę na pięć, wybra­nych, nie­mniej istotnie ważnych, następujących elementów:

1) badanie przedprocesowe, czyli duszpasterskie, o którym mówią „Zasady proceduralne w sprawach o stwierdzenie nieważności mał­żeń­stwa”, które w ostatnich miesiącach zostały doprecyzowane przez in­strukcję Kongregacji Wychowania Katolickiego na temat studiów prawa kanonicznego w świetle reformy procesu małżeńskiego[30]. Ce­lem tego przygotowania, po dokładnej analizie zebranych elementów, pozostaje zawsze jak najlepsze – pod względem formalnym oraz me­rytorycznym – przygotowanie skargi powodowej[31]. Ponadto w jego wyniku wierni win­ni posiadać jasną świadomość natury oraz etapów procesu małżeńskiego, tak w aspekcie materialnym, jak i formalnym[32]. Papież Franciszek w alokucji rotalnej z 2018 r. jasno przypomniał, że zachęcił w dokonanej reformie procesowej w 2015 r., aby zostały utworzone odpowiednie struktury duszpasterskie diecezjalne w celu spowodowania, że sukce­sy­w­ny proces małżeński będzie nie tylko bar­dziej sprawniejszy, ale także bardziej sprawiedliwy, poprzez należne poznanie tak samej sprawy, jak i motywów stojących u źródła rozpadu małżeństwa[33];

2) wybór odpowiedniej formy współczesnego orzeczenia nieważ­no­ści małżeństwa: konkretnie czy ma to być proces zwykły, „biskupi” czy dokumentalny? W kompetencji adwokata pozostaje ewentualny re­kurs, w przedmiocie zmiany formy procesu po decyzji wikariusza sądo­wego, o której stanowi nowy kan. 1676 § 2; przedmiotem ewen­tualnego re­kur­su może być także zmiana zaproponowanej formuły wątpliwości przez oficjała[34]. Niewątpliwie zwłaszcza proces coram episcopo wymaga na­leżnego przygotowania dowodowego oraz spraw­nego zaangażowania stron, w czym bardzo przydatna jest fachowa po­moc adwokata tak przed, jak w trakcie samej instrukcji dowodowej, tym bardziej, że nowe prawo procesowe daje możliwość, aby adwokat uczestniczył „w przesłuchaniu drugiej strony oraz świadka”[35]. Papież Franciszek wyraźnie przypomniał, że proces skrócony powinien zam­knąć się zasadniczo w ramach jednej sesji: „Inoltre ricordo che il pro­cesso breviore deve chiudersi abi­tual­men­te in una sola sessione, ri­chiedendosi come condizione imprescindibile l’assoluta evidenza dei fatti comprovanti la presunta nullità del coniugio, oltre al consenso dei due sposi[36];

3) czynny udział w samym postępowaniu procesowym, szcze­gól­nie, na poziomie pierwszej instancji, a w szczególności w procesie skróco­nym. P. Moneta sugeruje nawet, aby biskup diecezjalny spotkał się także w ramach swojej konsultacji nie tylko z instruktorem i ase­so­rem, ale tak­że z adwokatem, który śledzi oraz merytorycznie kon­tro­luje powierzoną mu sprawę już od jej początku[37]. Naturalnie dla rów­ności procesowej bi­skup powinien być merytorycznie przygotowany do takiej dyskusji, na co bardzo jasno wskazuje przywołana już in­stru­kcja Kongregacji Wy­cho­wania Katolickiego: „wykonywanie urzędu sę­dziego w processus brevior wymaga od biskupa diecezjalnego rze­czy­wistej znajomości ma­terialnego prawa małżeńskiego oraz pro­ce­so­we­go”[38]. Stąd też trzeba po­wiedzieć, że reforma procesowa papieża Fran­ciszka zobowiązuje bisku­pów die­cez­jal­nych do pogłębienia znajo­mo­ści prawa kanonicznego;

4) złożenie apelacji oraz ewentualnej skargi o nieważność wyroku. Zasadniczo należałoby się spodziewać apelacji ze strony adwokata po wyroku negatywnym, gdyż zgodnie z interpretacją nowego kan. 1680 § 1, zaproponowaną przez G. Erlebacha, tak należałoby tę nową nor­mę procesową postrzegać, sugerując się także innymi autorami, któ­rzy wska­zują, że proces małżeński po reformie papieża Franciszka zmienia swoje ukierunkowanie właśnie na „favor nullitatis”[39]. Twier­dzenie, że chodzi tutaj, to znaczy w nowym kan. 1680 § 1, zasadniczo o wyroki afir­ma­tyw­ne, z wykluczeniem wyroków negatywnych, jest uzasadnione przez sze­reg argumentów wynikających z samego motu proprio Mitis Iu­dex Domi­nus Iesus[40]. Natomiast w wypadku procesu coram episcopo, jak wska­zu­je M.J. Aroba Conde, biskup ma obowiązek przeprowadzić kon­sultację z instruktorem oraz asesorem, zgodnie z kan. 127 § 2, 2º; co więcej pro­ponuje on, aby w aktach procesowych (czy też nawet w sa­mym uzasad­nieniu wydanego wyroku) zostawić informację na temat wspomnianej konsultacji[41]. Stąd też w wyroku wydanym przez papieża Franciszka z dnia 16 maja 2017 r. czytamy wprost o takiej konsultacji: „dopo esser­mi consultato a norma del can. 1687 § 1 […] ho emanato la seguente Sentenza definitiva”[42];

5) zaangażowanie adwokata na stopniu apelacyjnym[43].

R. Sztychmiler w referacie wygłoszonym podczas ubiegło­rocznego forum sądowego w Gródka nad Dunajcem, podejmując te­matykę „Dy­na­miczna posługa adwokata w zreformowanym procesie małżeńskim”, wskazał dwie grupy zagadnień związanych ze współ­czesną posługą ad­wokata w procesie małżeńskim.

Pierwsza dotyczy stałych obowiązków i uprawnień adwokata i są ni­mi:

– dostępność do reprezentowanej strony, zapewnienie jej poczucia bezpieczeństwa w procesie oraz informowanie o etapach i stanie pro­ce­su;

– działanie w interesie strony;

– prowadzenie sprawy klienta uczciwie;

– troska o sprawny przebieg procesu;

– zależność porządkowa a nie zależność merytoryczna od sędzie­go, w tym od oficjała;

– świadczenie stronie pomocy za godziwą, ale niewygórowaną za­pła­tą;

– dostępność do trybunału;

– okazywanie szacunku trybunałowi;

– prawo do powiadamiania przez trybunał o czynnościach, w któ­rych adwokat może brać udział;

– prawo wglądu do akt;

– prawo otrzymywania kopii dokumentów z akt sądowych.

Natomiast druga grupa analizowanych zadań dotyczy obowiązków i uprawnień adwokata na różnych etapach procesu i są nimi:

– szeroko rozumiane „poradnictwo przedprocesowe”;

– złożenie w sądzie autentycznego zlecenia klienta i potwierdzenie przyjęcia funkcji adwokata;

– złożenie ewentualnej przysięgi w przedmiocie zachowania wy­ma­ganej prawem tajemnicy;

– pomoc w ustaleniu (i wyborze) trybunału właściwego, a faktycz­nie jednego z trybunałów właściwych;

– pomoc w ustaleniu przyczyny lub przyczyn nieważności;

– pomoc w zredagowaniu skargi powodowej;

– ewentualna pomoc w napisaniu rekursu od dekretu odrzu­ca­ją­cego skargę;

– adwokat może na bieżąco zgłaszać, uzupełniać i aktualizować do­wody w sprawie;

– ma prawo być obecny podczas przesłuchań stron, świadków i bie­g­łych oraz może – zasadniczo za pośrednictwem sędziego – za­da­wać im pytania;

– adwokat może proponować sędziemu biegłego;

– wskazać stronie na istotne elementy podczas czytania akt w cza­sie ich publikacji;

– napisanie odpowiedzi na uwagi obrońcy węzła małżeńskiego oraz napisanie głosu obrończego lub kompetentna pomoc stronie w jego napi­saniu;

– pomoc w podjęciu decyzji o ewentualnej apelacji i jej napi­sa­nie[44].

Konkluzja

W związku z coraz większym podkreślaniem praw człowieka, w tym praw wiernych w Kościele, w wyniku nadzorczych działań Sy­gnatury Apostolskiej, a także coraz większej świadomości prawnej społeczeń­stwa i wiernych Kościoła, w ostatnich dziesięcioleciach na­stąpiło wzmo­cnienie funkcji adwokata w procesach kanonicznych. Wielu wybit­nych kanonistów potwierdza potrzebę, a nawet ko­niecz­ność udziału ad­wokata w sprawach o nieważność małżeństwa. Stolica Apostolska przy­nagla, aby w każdej diecezji wierni mieli do dyspozycji adwokatów[45].

Rola adwokata w procesie małżeńskim zmienia się, ewoluuje, dy­na­mizuje się, tak jak zmienia się sam proces kanoniczny, którego uczest­nicy wymagają odpowiedniej tak formalnej, jak i merytorycznej pomocy lub wsparcia. Stąd też bardzo cenne pozostają na tym polu działania ks. prof. Ryszarda Sztychmilera, który stara się, aby działania adwokatów kościelnych w sądach Kościoła w Polsce miały odpo­wied­ni poziom i by­ły należycie kontrolowane. Zasadny pozostaje zatem apel, aby Konferen­cja Episkopatu Polski wykazała się większą dy­na­miką w tej sprawie i do­kończyła jego wieloletnie starania, gdyż tego wymaga współczesny pro­ces małżeński, w szczególności zaś prak­tyczny pontyfikat papieża Fran­ciszka, oraz przykład płynący z działań innych konferencji bisku­pów, w szczególności biskupów włoskich. Przybywa studentów oraz ab­sol­wentów studiów z prawa ka­nonicz­ne­go, którzy podejmują wysiłek stu­diowania prawa kanonicznego, aby sukcesywnie pomagać innym, także jako adwokat Kościoła. Wspo­m­niana instrukcja Kongregacji Wy­chowa­nia Katolickiego waloryzuje studia prawa kanonicznego po refor­mie pro­cesowej papieża Fran­cisz­ka, stąd też ważne jest, aby była znana oraz sto­sowana oraz wpłynęła na poziom sądownictwa Kościoła.

Pozostawałoby zatem czymś niewybaczalnym, lekceważenie kom­pe­tencji, przygotowania naukowego oraz postawy ludzkiej i chrześci­jań­skiej, jaką adwokaci mogą służyć tak poszczególnym wiernym, jak i ca­łemu Ko­ściołowi[46]. Niewątpliwie ich praca, czy też posługa na rzecz do­bra i zba­wienia innych, wymaga należytego zrozumienia oraz usza­no­wa­nia[47].

 

BIBLIOGRAFIA

Źródła prawa

Codex Iuris Canonici auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulgatus (25.01.1983), AAS 75 (1983), pars II, s. 1-317; tekst polski w: Kodeks Prawa Kanonicznego, przekład polski zatwierdzony przez Kon­ferencję Episkopatu, Pallottinum, Poznań 1984.

Congregazione per l’Educazione Cattolica (degli Istituti di Studi), Is­tru­zione Gli studi di Diritto Canonico alla luce della riforma del processo matrimoniale (29.04.2018); tekst polski w: Kongregacja Edukacji Ka­tolickiej (Instytucji Stu­diów Wyższych), Instrukcja Studia prawa ka­nonicznego w świetle reformy procesu małżeńskiego, w: http:// www.vatican.va/roman_curia/congregations/ccatheduc/ documents/rc_con_ccatheduc_doc_20180428_istruzione-diritto-canonico_pl.html [dostęp: 30.05.2018].

Discorso del Santo Padre Francesco ai partecipanti al corso promosso dal Tribunale della Rota Romana (25.11.2017), w: https://w2.vatican.va/ content/francesco/it/speeches/ 2017/november/documents/papa-francesco_20171125_corso-rotaromana.html [dostęp: 28.04.2018].

Discorso del Santo Padre Francesco in occasione dell’inaugurazione dell’anno giudiziario del Tribunale della Rota Romana (29.01.2018), w: http://w2.vatican.va/content/ francesco/it/speeches/2018/january/documents/papa-francesco_20180129_ annogiudiziario-rotaromana.html [dostęp: 28.04.2018].

Franciscus PP., Allocutio ad participantes institutionis cursum Tribunali Rotae Ro­ma­nae paratum (12.03.2016), AAS 108 (2016), s. 484-485.

Franciscus PP., Litterae apostolicae motu proprio datae Mitis Iudex Do­minus Iesus qui­bus canones Codicis Iuris Canonici de Causis ad Ma­tri­monii nullitatem declarandam reformatur (15.08.2015), AAS 107 (2015), s. 958-67; tekst polski w: Franciszek, List apostolski motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus reformujący kanony Ko­dek­su Pra­wa Kanonicznego dotyczące spraw o orzeczenie nieważności mał­żeń­stwa (tekst łacińsko-polski), Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej Bib­los, Tarnów 2015.

Pontificium Consilium de Legum Textibus, Instructio servanda a tribuna­libus dioece­sanis et interdioecesanis in pertractandis causis nullitatis matrimonii Dignitas connubii (25.01.2005), Communicationes 37 (2005), s. 11-92; tekst polski w: Komentarz do In­strukcji procesowej „Dig­ni­tas connubii”, red. T. Rozkrut, Wydawnictwo Diecezjalne i Dru­karnia w Sandomierzu, Sandomierz 2007.

 

Orzecznictwo

Romana coram Francisco PP. Vescovo di Roma, Sentenza del 16 maggio 2017, prot. 18.067, w: AA. VV., Prassi e sfide dopo l’entrata in vigore del m.p. Mitis Iudex Do­minus Iesus e del Rescriptum ex audientia del 7 dicembre 2015, Libreria Editrice Va­ticana, Roma 2018, s. 141.

 

 Literatura

Arroba Conde Manuel J., Il processo più breve davanti al vescovo, w: Ma­nuel J. Arroba Conde, Claudia Izzi, Pastorale giudiziaria e prassi pro­cessuale nelle cau­se di nullità del matrimonio, San Paolo, Milano 2017, s. 137-173.

Arroba Conde Manuel J., La giusta mercede dell’avvocato ecclesiastico, w: AA. VV., Prassi e sfide dopo l’entrata in vigore del m.p. Mitis Iudex Dominus Iesus e del Res­criptum ex audientia del 7 dicembre 2015, Libreria Editrice Vaticana, Roma 2018, s. 129-138.

Bertone Tarcisio, I miei Papi, Elledici, Torino 2018.

Brasca Angelo, Riflessioni sul ruolo dell’avvocato nei giudizi di nullità del matri­mo­nio, w: AA. VV., Studi in onore di Carlo Gullo, t. III, Libreria Editrice Vaticana, Ro­ma 2017, s. 631-644.

Erdő Peter, Osservazioni sulla nuova regolamentazione del processo ma­trimoniale, Pe­riodica 105 (2016), s. 621-661.

Errázuriz M. Carlos J., La problematica giuridico-canonica sul matri­mo­nio e sulla fa­miglia nell’orizzonte della giustizia e della misericordia, Ius Ecclesiae 29 (3) 2017, s. 553-574.

Fabris Costantino M., Indagine pregiudiziale o indagine pastorale nel mo­tu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus. Novità normative e profili pro­blematici, Ius Ecclesiae 28 (2016), s. 479-504.

Kiwior Wiesław, Pełnomocnicy i adwokaci, w: Komentarz do Instrukcji procesowej „Dignitas connubii”, red. T. Rozkrut, Wydawnictwo Die­cezjalne i Drukarnia w San­domierzu, Sandomierz 2007, s. 161-177.

Llobell Joaquín, La „par condicio” fra l’impugnazione delle sentenze affermative e ne­gative nelle cause di nullità del matrimonio ex M.p. „Mitis Iudex”, w: AA. VV., Stu­di in onore di Carlo Gullo, t. III, Libreria Editrice Vaticana, Roma 2017, s. 681-704.

Moneta Paolo, Il ruolo dell’avvocato nel nuovo ordinamento processuale, w: La rifor­ma del processo matrimoniale ad un anno dal Motu Proprio Mitis Iudex Dominus Ie­sus, red. L. Mosso, C. Fusco, Libreria Editrice Vaticana, Roma 2017, s. 153-171.

Montini G. Paolo, Il difensore del vincolo e l’obbligo dell’appello, Pe­rio­di­ca 106 (2017), s. 301-339.

Rozkrut Tomasz, Apelacja w kanonicznym procesie małżeńskim według motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus, Scripturae lumen 8 (2016), s. 415-431.

Sciacca Giuseppe, Diritto di appellare nel processus brevior e nel processo ordinario, w: AA. VV., Prassi e sfide dopo l’entrata in vigore del m.p. Mitis Iudex Dominus Ie­sus e del Rescriptum ex audientia del 7 di­cem­bre 2015, Libreria Editrice Vaticana, Roma 2018, s. 65-81.

Zanetti Eugenio, L’indagine pregiudiziale o pastorale, il primo colloquio, la raccolta degli elementi utili e la redazione del libello, w: AA. VV., Prassi e sfide dopo l’en­tra­ta in vigore del m.p. Mitis Iudex Dominus Ie­sus e del Rescriptum ex audientia del 7 dicembre 2015, Libreria Edi­trice Vaticana, Roma 2018, s. 11-20.

 

Rola adwokata w zreformowanym procesie małżeńskim

Streszczenie

Nowy proces małżeński, w szczególności „proces biskupi”, wymaga wysokich kompetencji merytorycznych od pracowników sądownictwa kościelnego, ale także i no­wej mentalności, jak również i nowego spoj­rzenia, w tym także na rolę adwokata, a w szczególności na dyna­micz­ność jego posługi. Winna ona opierać się ma na mądrości oraz poszu­ki­waniu prawdy, aby deklaracja nieważności była źródłem spokoju su­mie­nia – jak przypomniał papież Franciszek w alokucji rotalnej z roku 2018. W tym kontekście warto podkreślić, że w ostatnich latach zmienia się postrzeganie udziału adwokata w procesie kanonicznym, co nie­wąt­pli­wie winno także wpłynąć na poziom oraz popraw­ność samego orzekania przez sądy Kościoła. Ponadto, trzeba mieć także przed oczyma dość tru­dny oraz bardzo skomplikowany współczesny kontekst społeczny, w którym działa adwokat kościelny, w szczególności bardzo kon­sum­p­cyjne nastawienie do życia, wpływ współczesnych komunikatorów spo­łecznych na postawy życiowe, powszechnie usprawiedliwiany sukces za każdą cenę; jak również i to, że prawda obiektywna niekie­dy zostaje po­rzucona z różnych motywów osobistych. A niewątpliwie warto dodać i to, że dzisiaj adwokat kościelny pragnie znaleźć otwartą oraz przy­no­szącą konkretne decy­zje, postawę biskupów, w przedmiocie wielo­aspek­towej reformy papieża Franciszka oraz współbrzmienie z kierunkiem te­go pontyfikatu. Rola adwokata w procesie małżeń­skim zmienia się, ewo­luuje, dynamizuje się, tak jak zmienia się sam proces kanoniczny, któ­re­go uczestnicy wymagają odpowiedniej, tak formalnej jak i merytorycznej pomocy lub wsparcia. Stąd też bardzo cenne pozostają na tym polu dzia­łania ks. prof. Ryszarda Sztychmilera, który stara się, aby działania ad­wokatów kościelnych w sądach Kościoła w Polsce miały odpowiedni po­ziom i były należycie kontrolowane. Pozostawałoby za­tem czymś nie­wy­baczalnym, lekceważenie kompetencji, przygotowania naukowego oraz postawy ludzkiej i chrześcijańskiej, jaką adwokaci mogą służyć tak po­szczególnym wiernym jak i całemu Kościołowi. Niewątpliwie ich praca, czy też posługa na rzecz do­bra i zbawienia innych, wymaga należytego zrozumienia oraz uszanowania.

 

Słowa kluczowe: adwokat, papież Franciszek, proces skrócony, proces małżeński, re­for­ma procesowa

 

Role of Attorney-at-Law in Reformed Matrimonial Process

Summary

The new matrimonial process, particularly the “bishop’s process”, re­quires that the Church judiciary personnel presents high substantive competencies, as well as a new mentality and glance, including also on the role of attorney-at-law, especially on the dy­namicity of his service.  As it was reminded by Pope Francis in the 2018 credo allocu­tion, it should be based on wisdom and search for truth, for the declaration of nullity to be a source of peace of consciousness. It is worth to underline in this context that per­ception of attorney-at-law in the canonical pro­cess has been changing in recent years. This, without any doubt, should also have influence on the level and correctness of jud­gements made by the Church courts. Moreover, it is crucial to have quite a difficult and very complicated present social context in which the Church attorney-at-law acts in front of one’s eyes, especially a very consumptive attitude to­wards life, influence that modern social media have on attitude towards life, commonly justified success at all costs, as well as that the objective truth is sometimes rejected due to various personal reasons. And, cer­tainly, it is worth to add that at present the Church attorney-at-law de­sires to find an open attitude of bishops that gives concrete decisions in regards to a mul­ti-faceted reform of Pope Francis and harmonization with direction of this pontiff. The role of attorney-at-law in the ma­tri­mo­nial process changes, evolves, gets dynamic, in accor­dance with changing canonical process, the participants of which require adequate, both for­mal and substantive assistance and support. Due to this, actions un­der­taken by Rev. prof. Ryszard Sztychmiler in this field, who strives that actions of the Church at­torneys-at-law in the Church courts in Poland are conducted on an appropriate level and are pro­perly supervised, are very valuable. Thus, it would be inexcusable to show disre­spect to com­petencies, scientific background and human and Christian attitude that at­torneys-at-law can give to both individual faithful and the entire Church. Undoubtedly, their work or service for good and salvation of others requires adequate understanding and respect.

 

Key words: attorney-at-law, Pope Francis, shortened process, matrimonial process, the process reform

 

Information about Author: Rev. Tomasz Rozkrut, Professor – Head of the De­part­ment of Canonical Procedural Law, Faculty of Canon Law at Pontifical Univer­sity of John Paul II in Cracov, ul. Kanonicza 9/408, 31-002 Cracov, Poland; e-mail: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.



Ks. prof. dr hab. Tomasz Rozkrut – kierownik Katedry Kanonicznego Prawa Procesowego, Wy­dział Prawa Kanonicznego Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie, ul. Ka­no­nicza 9/408, 31-002 Kraków; e-mail: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

[1] Zob. Franciscus PP., Litterae apostolicae motu proprio datae Mitis Iudex Dominus Iesus quibus canones Codicis Iuris Canonici de Causis ad Matrimonii nullitatem declarandam reformatur (15.08.2015), AAS 107 (2015), s. 958-970; tekst polski w: Franciszek, List apostolski motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus reformujący kanony Kodeksu Prawa Kanonicznego do­ty­czące spraw o orzeczenie nieważności małżeństwa (tekst łacińsko-polski), Wydawnictwo Die­cezji Tarnowskiej Biblos, Tarnów 2015.

[2] C.J. Errázuriz M., La problematica giuridico-canonica sul matrimonio e sulla famiglia nell’orizzonte della giustizia e della misericordia, „Ius Ecclesiae” 29 (3) 2017, s. 553.

[3] Franciscus PP., Allocutio ad participantes institutionis cursum Tribunali Rotae Romanae pa­ra­tum (12.03.2016), AAS 108 (2016), s. 484-485.

[4] T. Bertone, I miei Papi, Elledici, Torino 2018, s. 136 n.

[5] Franciscus PP., Allocutio ad participantes institutionis cursum Tribunali Rotae Romanae pa­ra­tum, s. 484-485.

[6] R. Sztychmiler, Dynamiczna posługa adwokata w zreformowanym procesie małżeńskim (w dru­ku).

[7] Tamże.

[8] Discorso del Santo Padre Francesco in occasione dell’inaugurazione dell’anno giudiziario del Tri­bunale della Rota Romana (29.01.2018), w: http://w2.vatican.va/content/francesco/it/ speeches/ 2018/january/documents/papa-francesco_20180129_annogiudiziario-rotaromana.html [dostęp: 28.04.2018].

[9] Codex Iuris Canonici auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulgatus (25.01.1983), AAS 75 (1983), pars II, s. 1-317; tekst polski w: Kodeks Prawa Kanonicznego, przekład polski zatwierdzony przez Kon­ferencję Episkopatu, Pallottinum, Poznań 1984 [dalej cyt.: KPK lub KPK/MIDI].

[10] P. Moneta, Il ruolo dell’avvocato nel nuovo ordinamento processuale, w: La riforma del pro­cesso matrimoniale ad un anno dal Motu Proprio Mitis Iudex Dominus Iesus, red. L. Mosso, C. Fus­co, Libreria Editrice Vaticana, Roma 2017, s. 153 i 167.

[11] Tamże, s. 154.

[12] A. Brasca, Riflessioni sul ruolo dell’avvocato nei giudizi di nullità del matrimonio, w: AA. VV., Studi in onore di Carlo Gullo, t. III, Libreria Editrice Vaticana, Roma 2017, s. 631 n.

[13] Pontificium Consilium de Legum Textibus, Instructio servanda a tribuna­libus dioece­sanis et interdioecesanis in pertractandis causis nullitatis matrimonii Dignitas connubii (25.01.2005), Communicationes 37 (2005), s. 11-92; tekst polski w: Komentarz do In­strukcji procesowej „Dig­ni­tas connubii”, red. T. Rozkrut, Wydawnictwo Diecezjalne i Dru­karnia w Sandomierzu, San­domierz 2007 [dalej cyt.: DC].

[14] Moneta, Il ruolo dell’avvocato, s. 156.

[15] Tamże, s. 157.

[16] W. Kiwior, Pełnomocnicy i adwokaci, w: Komentarz do Instrukcji procesowej „Dignitas connu­bii”, red. T. Rozkrut, Wydawnictwo Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu, Sandomierz 2007, s. 161-177.

[17] „Dla uniknięcia zaś bardzo poważnych niebezpieczeństw sędzia może zadecydować, że ja­kie­goś aktu nie należy ujawniać stronom, gwarantując jednak, że prawo do obrony pozostaje zawsze nienaruszone (por. kan. 1598, § 1)”, DC, art. 230.

[18] „Jeśli sędzia utrzymuje, że dla uniknięcia najbardziej poważnych niebezpieczeństw, jakiegoś aktu nie należy ujawniać stronom, taki dokument może być przejrzany przez adwokatów stron, po uprzedniej przysiędze lub przyrzeczeniu zachowania tajemnicy”, DC, art. 234.

[19] DC, art. 235 § 1-2.

[20] Zasady proceduralne w sprawach o stwierdzenie nieważności małżeństwa motu proprio Mitis Iu­dex Dominus Iesus, art. 2.

[21] Tamże, art. 3.

[22] Tamże, art. 4. „Po zebraniu wszystkich informacji dochodzenie kończy się, jeżeli jest taka po­trze­ba, sporządzeniem skargi celem złożenia jej we właściwym trybunale”, tamże, art. 5.

[23] Tamże, art. 3. „Diecezja lub kilka diecezji wspólnie, w zależności od ich aktualnego roz­miesz­cze­nia, mogą ustanowić stałą strukturę, w ramach której będą świadczyć tę posługę, oraz, w razie potrzeby, powinny sporządzić vademecum zawierające istotne wskazania dla jak najbardziej odpowiedniego przeprowadzenia dochodzenia”, tamże.

[24] Congregazione per l’Educazione Cattolica (degli Istituti di Studi), Istruzione Gli studi di Di­ritto Canonico alla luce della riforma del processo matrimoniale (29.04.2018); tekst polski w: Kongregacja Edukacji Katolickiej (Instytucji Studiów Wyższych), Instrukcja Stu­dia pra­wa kanonicznego w świetle reformy procesu małżeńskiego, w: http://www.vatican.va/ roman_curia/congregations/ccatheduc/documents/rc_con_ccatheduc_doc_20180428_istruzione-diritto-canonico_pl.html [dostęp: 30.05.2018]. Instrukcja została opublikowana dnia 3 maja 2018 r. i stanowiła jeden z przedmiotów refleksji spotkania zorganizowanego przez tę Kon­gre­gację Kurii Rzymskiej w dniach 3-4 maja 2018 r. na temat konstytucji apostolskiej pa­pieża Franciszka Veritatis gaudium (Incontro con i Rettori, i Decani e i Presidi delle Uni­ver­sità e delle Facoltà ecclesiastiche sulla Costituzione Apostolica Veritatis gaudium, Roma, 3-4 maggio 2018). W szczególności trzeba tutaj przywołać wystąpienie promotora sprawied­li­wości Najwyższego Trybunału Sygnatury Apostolskiej G.P. Montini pt. Gli studi di diritto ca­nonico alla luce della riforma del processo matrimoniale, który m.in. wskazał, że nową in­strukcję wa­tykańską trzeba postrzegać w relacji do przywołanego już numeru Amoris lae­titia. Kon­gre­ga­cja Edukacji Katolickiej (Instytucji Studiów Wyższych), Instrukcja, s. 6.

[25] Tamże, s. 5.

[26] Tamże, s. 5-6.

[27] KPK/MIDI, kan. 1675.

[28] P. Erdő, Osservazioni sulla nuova regolamentazione del processo matrimoniale, „Periodica” 105 (2016), s. 658, przyp. 92.

[29] Zob. Discorso del Santo Padre Francesco in occasione dell’inaugurazione dell’anno giudiziario del Tribunale della Rota Romana.

[30] Zob. Kongregacja Edukacji Katolickiej (Instytucji Studiów Wyższych), Instrukcja, s. 4-6.

[31] Zob. C.M. Fabris, Indagine pregiudiziale o indagine pastorale nel motu proprio Mitis Iudex Do­minus Iesus. Novità normative e profili problematici, „Ius Ecclesiae” 28 (2016), s. 479-504.

[32] E. Zanetti, L’indagine pregiudiziale o pastorale, il primo colloquio, la raccolta degli elementi utili e la redazione del libello, w: AA. VV., Prassi e sfide dopo l’entrata in vigore del m.p. Mi­tis Iudex Dominus Iesus e del Rescriptum ex audientia del 7 dicembre 2015, Libreria Editrice Vaticana, Roma 2018, s. 20.

[33] Zob. Discorso del Santo Padre Francesco in occasione dell’inaugurazione dell’anno giudiziario del Tribunale della Rota Romana.

[34] KPK, kan. 1513 § 3; DC, art. 135 § 4.

[35] Zasady proceduralne w sprawach o stwierdzenie nieważności małżeństwa motu proprio Mitis Iu­dex Dominus Iesus, art. 18 § 1.

[36] Discorso del Santo Padre Francesco ai partecipanti al corso promosso dal Tribunale della Rota Ro­mana (25.11.2017), w: https://w2.vatican.va/content/francesco/it/speeches/2017/november/ documents/papa-francesco_20171125_corso-rotaromana.html [dostęp: 28.04.2018].

[37] Moneta, Il ruolo dell’avvocato, s. 164.

[38] Kongregacja Edukacji Katolickiej (Instytucji Studiów Wyższych), Instrukcja, s. 4.

[39] J. Llobell, La „par condicio” fra l’impugnazione delle sentenze affermative e negative nelle cause di nullità del matrimonio ex M.p. „Mitis Iudex”, w: AA. VV., Studi in onore di Carlo Gullo, t. III, s. 692.

[40] G. Erlebach, Niektóre aspekty apelacji w procesie zwyczajnym o nieważność małżeństwa w świetle motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus (w druku).

[41] M.J. Arroba Conde, Il processo più breve davanti al vescovo, w: M.J. Arroba Conde, C. Izzi, Pa­sto­rale giudiziaria e prassi processuale nelle cause di nullità del matrimonio, San Paolo, Milano 2017, s. 158.

[42] Romana coram Francisco PP. Vescovo di Roma, Sentenza del 16 maggio 2017, prot. 18.067, w: AA. VV., Prassi e sfide dopo l’entrata in vigore del m.p. Mitis Iudex Dominus Iesus, s. 141.

[43] Zob. G.P. Montini, Il difensore del vincolo e l’obbligo dell’appello, „Periodica” 106 (2017), s. 301-339; G. Sciacca, Diritto di appellare nel processus brevior e nel processo ordinario, w: AA. VV., Prassi e sfide dopo l’entrata in vigore del m.p. Mitis Iudex Dominus Iesus, s. 65-81; T. Rozkrut, Apelacja w kanonicznym procesie małżeńskim według motu proprio Mitis Iu­dex Dominus Iesus, „Scripturae lumen” 8 (2016), s. 415-431.

[44] Sztychmiler, Dynamiczna posługa adwokata.

[45] Tamże.

[46] Moneta, Il ruolo dell’avvocato, s. 171.

[47] Zob. M.J. Arroba Conde, La giusta mercede dell’avvocato ecclesiastico, w: AA. VV., Prassi e sfide dopo l’entrata in vigore del m.p. Mitis Iudex Dominus Iesus, s. 129-138.