Piotr Kroczek*

Kompetencje promotora sprawiedliwości w nowym procesie małżeńskim

Promotor sprawiedliwości (vel rzecznik sprawiedliwości[1], łac. pro­motor iustitiae) to jeden z urzędów publicznych w Kościele i jedno­cze­śnie jeden z urzędników trybunału kościelnego dobrze i szeroko opi­sa­nych w literaturze przedmiotu[2]. Kluczową regulacją tej instytucji w Ko­ściele łacińskim jest Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r.[3]

Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie i przeanalizowanie kompetencji promotora sprawiedliwości w znowelizowanym reformą pa­pieża Franciszka z 2015 r[4]. procesie małżeńskim. Kompetencje oz­na­cza­ją w tym przypadku uprawnienia nadane organowi przez prawo ka­no­niczne. W niektórych przypadkach takie uprawnienie jest jedno­cześnie obowiązkiem organu do podejmowania określonych działań.

Realizacja tego zadania badawczego wymagać będzie analizy od­po­wiednich przepisów Kodeksu oraz przepisów pozakodeksowych np. Ra­tio do MIDI czy instrukcji procesowej Dignitas connubii[5]. Należy bo­wiem uznać, że DC nadal obowiązuje. Jedynie w zakresie regulacji, w którym MIDI i DC pokrywają się, MIDI deroguje przepisy DC[6]. Acz­kolwiek nie wolno pominąć choćby wzmianką tego, że niekiedy w lite­ra­turze przedmiotu jest wyrażany odmienny pogląd[7].

1. Podstawowe regulacje

Dla lepszego wprowadzenia w temat kompetencji promotora na­le­ży przytoczyć najważniejsze przepisy konstruujące tę instytucję praw­ną. Promotora sprawiedliwości wyznacza biskup diecezjalny spośród du­chownych lub świeckich[8] dobrego imienia. Osoby te winny być do­kto­ra­mi lub licencjatami prawa kanonicznego, wypróbowanymi w ro­z­tropności i gorliwości o sprawiedliwość (kan. 1435). Te wymagania mają zabez­pie­czyć, że podstawowy obowiązek promotora spra­wied­li­wości, którym jest w sprawach małżeńskich „zabezpieczenie dobra publiczne­go” (provi­den­di bono publico) będzie skutecznie realizowane (kan. 1430).

Zadanie to jest więc zabezpieczeniem jednego z celów, które ma pra­wo w Kościele. Ustawa kościelna bowiem musi być zawsze „or­di­na­tio rationis ad bonum commune”[9]. Dążenie do osiągnięcia stanu dobra pub­licznego (bonum commune) wśród wiernych jest jednym z celów dzia­ła­nia ustawodawcy kościelnego. Można dodać, że dobro publiczne zostało określone przez Sobór Watykański II w konstytucji dusz­pa­sterskiej o Ko­ściele w świecie współczesnym Gaudium et spes w nr 26[10]. Zgodnie z tym dokumentem, dobro publiczne to suma warunków życia spo­łecz­ne­go, które bądź zrzeszeniom lub poszczególnym człon­kom spo­łeczeństwa pozwalają osiągnąć pełniej i łatwiej własną do­skonałość. De­finicja ta zo­stała utworzona w kontekście społeczności zrodzonych wy­łącznie na gruncie świata, ale mutatis mutandis można ją odnieść do wspólnoty Ko­ścioła.

Najwyższy prawodawca Kościoła mocno podkreśla wagę tego udzia­łu promotora sprawiedliwości w postępowaniach przed try­bu­nałem. Przykładowo, pominięcie wezwania promotora spra­wiedli­wo­ści powo­duje nieważność akt, chyba że sam, chociaż nie wezwany, fak­tycznie był obecny albo przynajmniej przed wyrokiem, przejrzawszy akta, miał moż­liwość wypełnić swoje zadanie (kan. 1433). Ważne jest także to, że Ko­deks zabezpiecza warunki do bezstronnego działania promotora sprawie­dliwości przez to, że stawia dla niego takie same warunki do bycia inha­bilis lub suspectus, jak dla sędziów (kan. 1447, kan. 1448 § 1 i § 2). Słuszność tych przyczyn wyłączenia promotora sprawiedliwości rozpo­znaje biskup lub oficjał. Niekiedy nawet w li­te­raturze przedmiotu uważa się, że do promotora sprawiedliwości na­le­żałoby odnieść normy skiero­wane do wikariuszy sądowych, gdy cho­dzi o zasadę, że nie tracą oni swego urzędu podczas wakatu stolicy bi­skupiej oraz nie mogą być usu­nięci przez administratora diecezji (kan. 1420 § 5)[11].

2. Zaskarżenie małżeństwa

Należy przypomnieć, że jak wynika z ogólnej kanonicznej zasady postępowania sądowego, sędzia nie może rozpoznawać żadnej spra­wy, jeżeli ten, kto jest zainteresowany i ma do tego prawo nie przed­stawi prośby zgodnie z przepisami kanonów (nemo iudex sine actore – kan. 1501 i art. 114 DC). Gdy chodzi o sprawy związane z ważnością małżeń­stwa, to wprost taką kompetencję promotorowi sprawied­li­wości udziela kan. 1674 § 1, gdy zaistnieje przynajmniej jednej z wa­runków: 1) nie­ważność została już rozgłoszona, 2) małżeństwo nie może zostać uważ­nione, 3) uważnienie małżeństwa nie jest wska­za­ne.

W przedmiotowej kompetencji nowelizacja Kodeksu poprzez MIDI nie przyniosła normatywnej zmiany. Najwyższy prawodawca zmienił je­dynie układ jednostek redakcyjnych. Obecny kan. 1674 powstał bo­wiem poprzez połączenie dotychczasowych kan. 1674 i kan. 1675.

Chcąc pokrótce skomentować tę kompetencję promotora spra­wied­li­wości należy podkreślić, że w przypadku pierwszej przesłanki, czyli już rozgłoszonej nieważności małżeństwa (iam divulgata est), cho­dzi o wie­dzę notoryjną, czyli o wiedzę, jaką posiada tzw. „opinia pu­bliczna” na te­mat przedmiotowej nieważności, a nie tylko o fakt, który może być pub­licznie udowodniony[12]. Z kolei brak możliwości uważnie­nia może być wynikiem braku możliwości udzielenia dys­pen­sy i w rezul­tacie prawnym brakiem możliwości zawarcia ważnego mał­żeństwa. Na­tomiast brak wskazań do uważnienia wynikać może z przyczyn duszpa­sterskich lub faktycznych. Przykładowo mał­żon­ko­wie są już w nowych tylko cywil­nych związkach małżeńskich lub in­nych związkach i nie są zainte­re­so­wani przywróceniem życia mał­żeń­skiego[13].

Pod reżimem prawnym starego Kodeksu została sformułowana opi­nia, że promotor sprawiedliwości „nie ma obowiązku bronienia do­bra publicznego w ogóle w całym Kościele, lecz jest on zobowiązany do ob­rony dobra publicznego tylko tej diecezji, w której sprawuje urząd”[14]. Opinia ta – pomimo zmiany Kodeksu – jest nadal pod­trzy­my­wana[15]. W kontekście teologicznym, należy ten pogląd uznać za błęd­ny. Roz­gra­ni­czenie na dobro diecezji i Kościoła w kontekście teolo­gicz­nego stwier­dzenia zawartego w kan. 368 o tym, że „Kościoły par­ty­ku­larne, w któ­rych istnieje i z których składa się jeden i jedyny Kościół katolicki, to przede wszystkim diecezje” („Ecclesiae particulares, in quibus et ex qui­bus una et unica Ecclesia catholica exsistit, sunt im­pri­mis dioeceses”) jest sztuczne i obce naturze Kościoła. Katechizm Ko­ścioła Katolickiego[16] poucza przecież, że „cały Kościół okazuje się jako lud zjednoczony jed­nością Ojca i Syna, i Ducha Świętego” (nr 810).

Z kolei od strony proceduralnej należy uznać, że promotor spra­wied­liwości jednej diecezji nie może wnosić przed sąd innej diecezji. Istnieje bowiem swoista regionalizacja działania wyznaczona władzą powo­łu­ją­cego na urząd biskupa diecezjalnego.

Z tego powodu, po otrzymaniu skargi powodowej od promotora spra­wiedliwości wikariusz sądowy powinien stwierdzić nie tylko swo­ją kom­petencję, ale także kompetencję wnoszącego (kan. 1676 § 1). W razie ab­solutnej niekompetencji promotora sprawiedliwości, czyli w przypadku, gdyby skargę wnosił promotor sprawiedliwości ustano­wiony przy innym sądzie, trybunał obowiązany jest odrzucić skargę. Na taką decyzję ofi­cja­ła promotor sprawiedliwości ma możliwość zło­żenia rekursu w ciągu 10 dni, ale jedynie do sądu apelacyjnego (gdyż nie zo­stało jeszcze po­wo­łane kolegium sędziów sądu a quo), o którym stanowi kan. 1505 § 4. Re­kurs ten ma być rozstrzygnięty „jak naj­szybciej” (expe­ditissime). Ozna­cza to, że – zgodnie z kan. 1629, 5º – nie ma od niego apelacji[17]. Rekurs powinien być rozpatrywany zawsze z udziałem promo­tora spra­wiedli­wo­ści trybunału wyższej instancji[18].

Należy podkreślić, iż biorąc pod uwagę wymaganą przez prawo treść skargi powodowej (libellus), czyli in genere: tytuł nieważności, fakty i dowody na ich prawdziwość[19], uprawnienie promotora nie po­lega jedy­nie na kompetencji do jej wniesienia, ale także na suge­ro­wa­niu sędziemu sposobu dowodzenia w tej sprawie, a więc kształ­towa­nia już na początku oblicza procesu[20]. Gdy chodzi o formułę sporu, to jej ostateczne określe­nie należy do wikariusza sądowego (kan. 1676 § 2), który jednak powi­nien wysłuchać stron, promotora sprawied­li­wości i obrońcy węzła mał­żeńskiego. Przed zawiązaniem sporu pro­motor sprawiedliwości może po­stawić wniosek o przesłuchanie świadka, udostępnienie dokumentu znaj­dującego się w posiadaniu osoby pry­watnej lub przeprowadzenie in­nych działań dla zabez­pie­czenia dowo­dów. Jest to ważny etap dla dal­szego po­stępowania i jego rezultatu. Raz bowiem ustalony zakres sporu nie może być ważnie zmieniony, chyba że nowym dekretem, z ważnej przyczyny na żądanie strony, i po wy­słuchaniu pozostałych stron, po rozważeniu ich racji (kan. 1514)[21].

Podsumowując analizowaną kompetencję można powiedzieć, że pro­motor sprawiedliwości zaskarżając małżeństwo realizuje zadanie czu­wa­nia nad obroną dobra wspólnego. Jest to jego priorytetowym zada­niem[22]. Motorem jego działania jest pragnienie odkrycia prawdy o małżeństwie i dążenie do sprawiedliwości oraz dobro dusz[23].

3. Obecność przy przesłuchaniu lub przedstawianie zagadnień

Kolejną kompetencją promotora sprawiedliwości jest możliwość by­cia obecnym przy przesłuchaniu stron, świadków i biegłych (kan. 1677 § 1, 1º)[24]. Nie jest to oczywiście prawo absolutne. Sędzia bowiem może zarządzić wyłączenie tego prawa w stosunku do promotora sprawiedli­wości z powodu okoliczności osób i rzeczy, i uzna, że należy postępować z zachowaniem tajemnicy (kan. 1559).

Obecność promotora sprawiedliwości daje także możliwość za­da­wa­nia konkretnych pytań przesłuchiwanemu. Może się to odbywać na dwa sposoby. Pierwszy, poprzez przedstawienie tych pytań sędziemu lub jego zastępcy, aby sam je postawił; drugi – bezpośrednio prze­słu­chiwanemu. Ten drugi sposób musi przewidywać prawo partykularne (kan. 1561). Tym prawem może być np. prawo synodów party­ku­lar­nych lub die­cez­jalnych czy też regulamin sądu. Taka praktyka jest czę­sto po­dyktowana kulturą prawną danego kraju czy lokalnymi zwy­cza­jami. Do­dać trzeba, że niezależnie od tego, czy promotor spra­wied­liwości stawia pytania sam czy za pośrednictwem, w obu przypadkach sędzia może py­tanie uchylić, a stawiającego je upomnieć. To sędzia bo­wiem jest zawsze – sit venia verbo – moderatorem przesłuchania[25].

Z kolei, jeżeli promotor sprawiedliwości nie jest obecny przy prze­słuchaniu, to zgodnie z kan. 1533 może przedstawić sędziemu lub au­dy­torowi zagadnienia, co do których strona ma być przesłuchana.

Podsumowując należy stwierdzić, że kompetencje do obecności na przesłuchaniu i łączące sią z tym uprawnienia oraz możliwość przed­sta­wiania zagadnień do przesłuchania mogą wpłynąć mobilizująco do ak­tywnego zaangażowania w toczące się kanoniczne postępowanie o nie­ważność zaskarżonego małżeństwa[26].

4. Przejrzenie akt sądowych

Prawo pozwala promotorowi sprawiedliwości przejrzeć akta są­do­we, nawet gdyby nie były jeszcze ogłoszone, i zapoznać się z doku­mentami przedłożonymi przez strony (kan. 1677 § 1, 2º)[27]. Realizacja tego upraw­nienia powinna odbywać się zgodnie z przepisami Ko­dek­su oraz z regu­laminem sądowym.

Analizowana kompetencja pozwala promotorowi sprawiedliwości na bieżąco śledzić proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa oraz na pełną i aktualną znajomość zawartości akt procesowych. To z kolei umożliwia podejmowanie działań w granicach innych kompetencji pro­motora sprawiedliwości, np. uprawnień dotyczących przesłuchań. Z pew­nością niekorzystanie z omawianej kompetencji może być uzna­ne za przejaw nieprawidłowego wykonywania przez promotora spra­wiedli­wo­ści obowiązków.

5. Wniesienie skargi o nieważność wyroku lub apelacji

Po reformie papieża Franciszka wyrok trybunału pierwszej instan­cji za nieważnością małżeństwa jest wyrokiem, który po 15 dniach od ogło­szenia staje się wykonalny (kan. 1679)[28]. Wykonalność wyroku oznacza prawną możliwość zawarcia małżeństwa przez strony, któ­rych małżeń­stwo zostało uznane za nieważne. Zgodnie z nowym kan. 1680 § 1, któ­rego źródła można odnaleźć w treści obowiązujących przed re­formą przepisach, tj. kan. 1626 § 1 (uprawnienie do wnie­sie­nia skargi o nie­waż­ność) i kan. 1628 (uprawnienie do apelacji)[29] pro­motor spra­wiedliwości (obok stron i obrońcy węzła) jest upoważ­nio­ny do wnie­sie­nia skargi o nieważność wyroku lub wniesienia apelacji.

W literaturze przedmiotu można zauważyć dwie interpretacje, które określa się jako interpretacja kontynuacji i interpretacja zmia­ny[30].

W przypadku pierwszej z nich uważa się, że promotor spra­wied­li­wo­ści może wystąpić w sprawie małżeńskiej, wyłącznie, gdy brał udział (art. 276 § 1 DC in fine, zob. kan. 1674 § 1, 2°, 1676 § 1 i § 2, kan. 1677 § 1 in princ. oraz kan. 1680 § 2)[31]. Taka interpretacja wy­wo­dzi się z tra­dycji kanonicznej ograniczającej lub mocno warunkującej to prawo. Na­leży zauważyć, że pierwszy Kodeks dopuszczał jedynie skargę małżon­ków na nieważność ich małżeństwa. Inne osoby bo­wiem nie mo­gły być uznawane za podmioty tego prawa (kan. 1971 § 1, 1º[32]). Następ­nie od 1917 r. do 1983 r. w dokumentach ta­kich jak m.in.: instrukcja Provida Mater Ecclesia z 1936 r.[33], motu pro­prio pa­pie­ża Pawła VI Cau­sa ma­tri­moniales z 1971 r.[34] można zau­wa­żyć mo­dy­fikacje od rygory­stycznego podejścia do kompetencji do zas­karżenia małżeństwa.

Gdy chodzi o tę drugą interpretację kan. 1680 § 1, to uważa się, że prawo wyraźnie przyznaje promotorowi sprawiedliwości bezwarun­kową kompetencję do udziału w sprawie. Za takim rozwiązaniem prze­mawiać ma m.in. to, że ustawodawca pominął zdania warunkowe, któ­re dotąd towarzyszyły uczestnikom publicznym w procesie mał­żeń­skim, typu: „ilekroć mają prawo do interwencji” (quae se gravatas pu­tant) (kan. 1626 § 1) czy „w sprawach, w których wymagana jest ich obecność” (in causis in quibus eorum praesentia requiritur) (kan. 1628). Za taką inter­pretacją przemawia także ratio legis promotora sprawiedliwości, czyli gwarantowanie prawdy o sakramencie i przez to o dobro publiczne, co podkreśla się w kan. 1691 § 3 in fine[35]. Przy­jęcie drugiej interpretacji oz­nacza, że promotor sprawiedliwości, jako strona publiczna, ma prawo wniesienia tych środków, ilekroć uzna to za celowe i pożądane. Nie ma obowiązku zgłaszania tych środków od­woławczych, jeżeli nie byłyby one – w jego przekonaniu – uza­sad­nio­ne (por. kan. 1432; art. 56 § 5 i art. 279 § 2 DC). Oczywiście istnieje też możliwość niepopierania (zrzecze­nia się) przez promotora spra­wied­liwości drugiej instancji skargi o nie­ważność czy apelacji zgłoszonej w pierwszej instancji[36].

Sumując rozważanie na temat tej kompetencji należy stwierdzić, że skarga o nieważność lub apelacja od wyroku są ważnymi na­rzę­dziami dla promotora sprawiedliwości. Wydaje się, że z uwagi na za­dania, które prawo kanoniczne stawia przed tym urzędem, należy roz­sze­rza­jąco in­terpretować przepisy Kodeksu i przyjąć drugą z zapre­zentowa­nych wy­kładni. Obecnie doktryna kanonistyczna podkreśla, że zasada prawdy obiektywnej (favor veritatis) ma pierwszeństwo przed for­mal­nymi ogra­niczeniami do działania[37]. Takie właśnie nowe rozwiązania zdają się też sugerować inne przepisy, np. kan. 1674 § 1, 2º, kan. 1676 § 1 i § 2, kan. 1677 § 1 in princ. oraz kan. 1680 § 2). Jed­nakże dość powszechnie w li­teraturze specjalistycznej podkreśla się, że nie wia­do­mo, w którym kie­runku pójdzie praktyka i orzecz­nic­two[38].

6. Prawo do bycia informowanym o wyroku

Wprowadzenie bezwarunkowej – jak się wydaje – możliwości zas­karżenia wyroku w zreformowanym procesie, wzmacnia kontrolę pra­widłowości wyroku i jest gwarantem prawdy o sakramencie. Ta kom­pe­tencja implikuje kolejną. Chodzi o prawo do bycia poinformowanym o wyroku stwierdzającym nieważność małżeństwa (por. kan. 1434, 2° w zw. z kan. 1680 § 1). W ten sposób zostało podkreślone to, że waż­ność małżeństwa leży w interesie publicznym Kościoła (zob. kan. 1691 § 3 in fine), które to dobro ma zabezpieczać promotor sprawiedliwości (por. kan. 1430). Korelatem tego prawa jest obowiązek leżący po stro­nie try­bunału, a dokładnie po stronie sędziego ponensa, aby nakazał przesłanie wyroku promotorowi sprawiedliwości.

Podsumowanie

Z powyższego zestawienia i omówienia można wyciągnąć na­stę­pu­ją­ce wnioski:

1. Kluczowe kompetencje promotora sprawiedliwości to: 1) kom­pe­tencja do zaskarżenia małżeństwa, 2) kompetencja do obecności przy przesłuchaniach lub przedstawienia sądowi zagadnień, 3) kom­pe­tencja do przejrzenie akt sądowych, 4) kompetencja do wniesienie skargi o nie­ważność wyroku lub apelacji, 5) kompetencja do bycia in­formowanym o wyroku.

2. Kompetencje te podkreślają jego aktywną funkcję w procesie mał­żeńskim i umożliwiają stałe monitorowanie przedmiotowego po­stępo­wa­nia i odpowiednie reakcje, a przez to może wpływać na eko­nomię proce­sową.

3. Kompetencje promotora sprawiedliwości są niekiedy iden­tycz­ne z kompetencjami obrońcy węzła. Takie symetryczne rozłożenie kom­pe­tencji nie może dziwić. Występują oni bowiem jako rów­no­rzęd­ne strony procesu, lecz po przeciwnych stronach (zob. kan. 1434, 1º). Do­tyczy to każdego z etapów postępowania.

4. Reforma papieża Franciszka nie przyniosła dużych zmian w kom­petencjach promotora sprawiedliwości w stosunku do po­przedniego sta­nu prawnego.

5. Nie ma wątpliwości, że kompetencje promotora sprawiedliwości realizują naczelną zasadę kodeksową, czyli salus animarum.

 

BIBLIOGRAFIA

Źródła prawa

Codex Iuris Canonici. Pii X Pontificis Maximi iussu digestus, Benedicti Pa­pae XV aucto­ritate promulgatus (27.05.1917), AAS 9 (1917), pars II, s. 11-456.

Franciscus PP., Litterae apostolicae motu proprio datae Mitis Iudex Do­minus Iesus qui­bus canones Codicis Iuris Canonici de Causis ad Ma­trimonii nullitatem declarandam reformatur (15.08.2015), AAS 107 (2015), s. 958-970; tekst polski w: Franciszek, List apostolski motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus reformujący kanony Ko­deksu Pra­wa Kanonicznego dotyczące spraw o orzeczenie nieważności mał­żeń­stwa (tekst łacińsko-polski), Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej Bib­los, Tarnów 2015.

Ioannes Paulus PP. II, Allocutio ad Romanae Rotae Auditores simul cum officialibus et advocatis coram admissos anno forensi ineunte (25.01.1988), AAS 80 (1988), s. 1178-1185.

Ioannes Paulus PP. II, Allocutio ad Sacrae Romanae Rotae Tribunalis Praelatos Audi­tores, Officiales et Advocatos coram admissos (28.01.1982), AAS 74 (1982), s. 449-454.

Paulus PP. VI, Litterae apostolicae motu proprio datae Causa ma­tri­mo­niales (28.03.1971), AAS 63 (1971), s. 441-446.

Pontificium Consilium de Legum Textibus, Instructio servanda a tribuna­libus dioece­sanis et interdioecesanis in pertractandis causis nullitatis matrimonii Dignitas connubii (25.01.2005), Communicationes 37 (2005), s. 11-92; tekst polski w: Komentarz do In­strukcji procesowej „Dig­ni­tas connubii”, red. T. Rozkrut, Wydawnictwo Diecezjalne i Dru­karnia w Sandomierzu, Sandomierz 2007.

Sacra Congregatio de Disciplina Sacramentorum, Instructio servanda a tribunalibus dioecesanis in pertractandis causis nullitate ma­tri­mo­nium Provida Mater Ecclesia (15.08.1936), AAS 28 (1936), s. 313-361.

Sacrosanctum Concilium Oecumenicum Vaticanum II, Constitutio pasto­ra­lis Gau­dium et spes de Ecclesia in mundo huius temporis (7.12.1965), AAS 58 (1966), s. 1025-1115; tekst łacińsko-polski w: Sobór Waty­kański II, Konstytucje, dekrety, deklaracje, Pallottinum, Poznań 2008, s. 824-981.

 

Literatura

Adamowicz Leszek, Jedna czy dwie instancje? – w oczekiwaniu na reformę procesu małżeńskiego, w: Procesy i procedury: nowe wyzwania. Ma­teriały z Konferencji Naukowej zorganizowanej na Wydziale Prawa Kanonicznego w dniu 22 paź­dzier­nika 2015 r., red. G. Leszczyński, Wydawnictwo UKSW, Warszawa 2015, s. 67-79.

Bączkowicz Franciszek, Baron Józef, Stawinoga Władysław, Prawo ka­no­niczne. Podręcznik dla duchowieństwa, t. II, Wydawnictwo Diecezjalne św. Krzyża w Opolu, Kraków 1958.

Biskupski Stefan, Promotor sprawiedliwości. Nazwa i pojęcie urzędu, Ate­neum Ka­płań­skie 42 (1938), s. 482-484.

Cox Craig A., Cases to declare the nullity of marriage [cc. 1671-1691], w: New Com­mentary on the Code of Canon Law, red. J.P. Beal, J.A. Co­riden, T.J. Green, Paulist Press, New York/Mahwah 2000, s. 1760-1789.

Dzięga Andrzej, Strony sporu w kanonicznym procesie o nieważność mał­żeństwa, Ofi­cyna Kalamus, Warszawa 1994.

Erlebach Grzegorz, Komentarz do kan. 1678, w: Komentarz do Kodeksu Prawa Ka­nonicznego, t. V: Księga VII. Procesy, red. J. Krukowski, Pallottinum, Poznań 2007, s. 345-347.

Failde Juan J.G., Nuevo derecho procesal canonico. Studio sistematico-analitico com­parado, Universidad Pontificia de Salamanca, Salamanca 1992.

Gordon Ignacio, Nowy proces nieważności małżeństwa. Postępowanie. Komentarze, Regina Poloniae, Częstochowa 1985.

Graczyk Krzysztof, Procesowe zadania promotora sprawiedliwości na etapie zaskar­żenia małżeństwa i zawiązania sporu, Studia Wło­cław­skie 9 (2006), s. 258-269.

Greszata Marta, Komentarz do art. 276, w: Komentarz do Instrukcji pro­cesowej „Di­gnitas connubii”, red. T. Rozkrut, Wydawnictwo Die­cez­jal­ne i Drukarnia w Sando­mierzu, Sandomierz 2007, s. 371-372.

Gręźlikowski Janusz, Ewolucja norm prawa kanonicznego związanych z pozycją pro­cesową podmiotów uprawnionych do zaskarżenia nie­ważności małżeństwa, Czło­wiek i Teologia 11 (2008), s. 203-224.

Gręźlikowski Janusz, Reforma procesu w sprawie orzekania nieważności małżeństwa elementem nowej ewangelizacji, Teologia i Moralność 11 (2016), nr 2 (20), s. 101-119, DOI: 10.14746/TIM.2016.20.2.6.

Grzywacz Jerzy, Problem zaskarżenia nieważności małżeństwa, Roczniki Teologiczno-Kanoniczne 13 (1966), z. 5, s. 57-85.

Grzywacz Jerzy, Promotor sprawiedliwości i jego udział w sprawach mał­żeńskich, Ka­tolicki Uniwersytet Lubelski, Lublin 1974.

Grzywacz Jerzy, Promotor sprawiedliwości, jego mianowanie i przymioty, Roczniki Teologiczno-Kanoniczne 14 (1967), z. 5, s. 41-59.

Kroczek Piotr, Art. 1-6 Ratio, w: Praktyczny komentarz do Listu apo­stolskiego motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus Papieża Fran­ci­szka, red. P. Skoniecz­ny, Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej Biblos, Tarnów 2015, s. 41-54.

Krzemieniecki Jan, Zaskarżenie małżeństwa w świetle wyjaśnień Komisji Interpreta­cyjnej, Ateneum Kapłańskie 46 (1947), s. 372-377.

Lach-Olszewska Joanna, Urząd promotora sprawiedliwości w świetle Ko­deksu prawa kanonicznego z 1983 roku, mps w Bibliotece UKSW, Warszawa 2005.

Miziński Artur, Strony w kanonicznym procesie karno-sądowym według aktualnych przepisów Kościoła łacińskiego, Teka Komisji Prawniczej. Polska Akademia Nauk Oddział w Lublinie t. III (2010), s. 123-142.

Ramos Francisco J., Skonieczny Piotr, Diritto processuale canonico, t. 2/2: Parte di­na­mica, Angelicum University Press, Romae 2014.

Rodríguez-Ocaña Rafael, Komentarz do kan. 1674, w: Exegetical Com­men­tary on the Code of Canon Law, red. Á. Marzoa, J. Miras, R. Ro­drí­guez-Ocaña, vol. VI/2, Wil­son & Lafleur, Downers Gro­we, Midwest Theo­lo­gical Forum, Montreal–Chicago 2004, s. 1776-1793.

Rozkrut Tomasz, Art. 3, w: Praktyczny komentarz do Listu apostol­skie­go motu pro­prio Mitis Iudex Dominus Iesus Papieża Franciszka, red. P. Skonieczny, Wy­daw­nictwo Diecezji Tarnowskiej Biblos, Tarnów 2015, s. 87-121.

Skonieczny Piotr, Art. 4, w: Praktyczny komentarz do Listu apos­tol­skie­go motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus Papieża Fran­cisz­ka, red. P. Skonieczny, Wy­dawnictwo Diecezji Tarnowskiej Biblos, Tar­nów 2015, s. 123-162.

Skonieczny Piotr, Jedno czy wiele postępowań w sprawach małżeńskich? O jedności procesu małżeńskiego po motu proprio Mitis Iudex Do­mi­nus Iesus papieża Fran­ciszka, w: Małżeństwo i rodzina w prawie ka­nonicznym i w prawie polskim, red. J. Krukowski, M. Sitarz, J. Gręźli­kowski, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2017, s. 181-204.

Stawniak Henryk, Komentarz do art. 136, w: Komentarz do Instrukcji pro­cesowej „Di­gnitas connubii”, red. T. Rozkrut, Wydawnictwo Die­cezjalne i Drukarnia w Sando­mierzu, Sandomierz 2007, s. 208.

Suchecki Zbigniew, Promotor sprawiedliwości i jego udział w sprawach karnych, Rocz­niki Nauk Prawnych 14 (2004), z. 2, s. 191-225.

Suchecki Zbigniew, Rola promotora sprawiedliwości w procesie karnym, w: Semel Deo dedicatum non est ad usum humanos ulterius trans­fe­rendum. Księga pamiątkowa de­dykowana ks. prof. dr hab. Julianowi Kałowskiemu MIC z okazji siedemdziesiątej rocznicy urodzin, red. J. Wroceński, B. Szewczul, A. Orczykowski, Wydawnictwo UKSW, War­szawa 2004, s. 551-579.

Sztychmiler Ryszard, Komentarz do kan. 1504, w: Komentarz do Kodeksu Prawa Ka­nonicznego, t. V: Księga VII. Procesy, red. J. Krukowski, Pallottinum, Poznań 2007, s. 131-134.

Sztychmiler Ryszard, Sędziowie i urzędnicy sądowi w służbie praw czło­wieka, w: Plenitudo legis dilectio. Księga pamiątkowa dedykowana prof. dr. hab. Bronis­ła­wo­wi W. Zubertowi OFM z okazji 65 rocznicy urodzin, red. A. Dębiński, E. Szczot, Wydawnictwo KUL, Lublin 2000, s. 681-707.

Thomas Aquinas, Summa Theologiae, w: Opera omnia iussu impensaque Leonis XIII P.M. edita, Ex Typographia Polyglotta S.C. de Propaganda Fi­de, Romae t. IV-XII, Romae 1888-1906, I-II, q. 90, a. 4.

 

Kompetencje promotora sprawiedliwości w nowym procesie małżeńskim

Streszczenie

Promotor sprawiedliwości to jeden z urzędów publicznych w Ko­ście­le i jednocze­śnie jeden z urzędników trybunału kościelnego. Celem ni­niejszego artykułu jest przed­stawienie i przeanalizowanie kompetencji promotora sprawiedliwości w znowelizowa­nym reformą papieża Fran­ci­szka z 2015 r. procesie małżeńskim. Te kompetencje to: 1) kompetencja do zaskarżenia małżeństwa, 2) kompetencja do obecności przy przesłu­chaniach lub przedstawienia sądowi zagadnień, 3) kompetencja do przej­rzenia akt sądo­wych, 4) kompetencja do wniesienia skargi o nieważność wyroku lub apelacji, 5) kom­petencja do bycia informowanym o wyroku. Wniosek z rozważań jest następujący – re­forma papieża Franciszka nie przyniosła dużych zmian w kompetencjach promotora sprawiedliwości w stosunku do poprzedniego stanu prawnego.

 

Słowa kluczowe: promotor sprawiedliwości, Mitis Iudex, kompetencje organu, orzecze­nie nieważności

 

Competences of the Promotor of Justice in the Revised Matrimonial Process

Summary

The office of the promoter of justice is one of the public offices in the Church and, at the same time, one of the officials of the ecclesiastical tri­bunal. The aim of this article is to present and analyze the competences of the promoter of justice in the matrimonial process revised by Pope Francis in 2015. These competences are: 1) to challenge the marriage, 2) to be present at hearings or to present questions to the tribunal, 3) to review judicial documents, 4) to bring an action for annulment of a judgment or an appeal, 5) to be informed about the judgment. The conclusion is that the reform of Pope Francis did not bring much change in the competences of the promoter of justice compared to the previous state of the law.

 

Key words: promoter of justice, Mitis Iudex, competence of the body, de­cision of nullity

 

Information about Author: Rev. Piotr Kroczek, Professor – Head of the De­part­ment of Family Law, Faculty of Canon Law at Pontifical University of John Paul II in Cracov, ul. Kanonicza 9/408, 31-002 Cracov, Poland; e-mail: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.



Ks. dr hab. Piotr Kroczek, prof. UPJPIIkierownik Katedry Prawa Rodzinnego, Wydział Pra­wa Kanonicznego Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie, ul. Kanonicza 9/408, 31-002 Kraków; e-mail: kroczek@gmail.com

[1] Na temat zastępowalności tych terminów, zob. A. Miziński, Strony w kanonicznym procesie kar­no-sądowym według aktualnych przepisów Kościoła łacińskiego, „Teka Komisji Prawniczej. Polska Akademia Nauk Oddział w Lublinie” t. III (2010), s. 128.

[2] S. Biskupski, Promotor sprawiedliwości. Nazwa i pojęcie urzędu, „Ateneum Kapłańskie” 42 (1938), s. 482, J. Grzywacz, Promotor sprawiedliwości i jego udział w sprawach małżeńskich, Kato­licki Uniwersytet Lubelski, Lublin 1974; Z. Suchecki, Promotor sprawiedliwości i jego udział w sprawach karnych, „Roczniki Nauk Prawnych” 14 (2004), z. 2, s. 207; Tenże, Rola pro­mo­to­ra sprawiedliwości w procesie karnym, w: Semel Deo dedicatum non est ad usum humanos ul­terius transferendum. Księga pamiątkowa dedykowana ks. prof. dr hab. Julianowi Kałow­skie­mu MIC z okazji siedemdziesiątej rocznicy urodzin, red. J. Wroceński, B. Szewczul, A. Orczy­kow­ski, Wydawnictwo UKSW, Warszawa 2004, s. 568; K. Graczyk, Procesowe zadania pro­mo­to­ra sprawiedliwości na etapie zaskarżenia małżeństwa i zawiązania sporu, „Studia Włoc­ławskie” 9 (2006), s. 258-269; J. Lach-Olszewska, Urząd promotora sprawiedliwości w świe­tle Ko­dek­su prawa kanonicznego z 1983 roku, mps w Bibliotece UKSW, Warszawa 2005; J. Grzywacz, Promotor sprawiedliwości, jego mianowanie i przymioty, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne” 14 (1967), z. 5, s. 58; Miziński, Strony w kanonicznym procesie karno-sądowym, s. 127-130.

Definicje urzędu promotora sprawiedliwości, zob.: F. Bączkowicz, J. Baron, W. Stawinoga, Prawo kanoniczne. Podręcznik dla duchowieństwa, t. II, Wydawnictwo Diecezjalne św. Krzyża w Opo­lu, Kraków 1958, s. 31; R. Sztychmiler, Sędziowie i urzędnicy sądowi w służbie praw czło­wieka, w: Plenitudo legis dilectio. Księga pamiątkowa dedykowana prof. dr. hab. Bronisła­wowi W. Zubertowi OFM z okazji 65 rocznicy urodzin, red. A. Dębiński, E. Szczot, Wydaw­nictwo KUL, Lublin 2000, s. 699; Grzywacz, Promotor sprawiedliwości i jego udział, s. 164.

[3] Codex Iuris Canonici auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulgatus (25.01.1983), AAS 75 (1983), pars II, s. 1-317; tekst polski w: Kodeks Prawa Kanonicznego, przekład polski zatwierdzony przez Kon­ferencję Episkopatu, Pallottinum, Poznań 1984.

[4] Reforma dokonała się listem apostolskim motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus. Dokument ten został promulgowany 8 września 2015 r., a wszedł w życie 8 grudnia tego samego roku. Fran­ciscus PP., Litterae apostolicae motu proprio datae Mitis Iudex Dominus Iesus quibus ca­nones Codicis Iuris Canonici de Causis ad Matrimonii nullitatem declarandam reformatur (15.08.2015), AAS 107 (2015), s. 958-970; tekst polski w: Franciszek, List apostolski motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus reformujący kanony Kodeksu Prawa Kanonicznego doty­czą­ce spraw o orzeczenie nieważności małżeństwa (tekst łacińsko-polski), Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej Biblos, Tarnów 2015 [dalej cyt.: MIDI].

[5] Pontificium Consilium de Legum Textibus, Instructio servanda a tribunalibus dioecesanis et inter­dioecesanis in pertractandis causis nullitatis matrimonii Dignitas connubii (25.01.2005), „Communicationes” 37 (2005), s. 11-92; tekst polski w: Komentarz do Instrukcji procesowej „Dignitas connubii”, red. T. Rozkrut, Wydawnictwo Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu, Sandomierz 2007 [dalej: DC].

[6] P. Kroczek, Art. 1-6 Ratio, w: Praktyczny Komentarz do listu apostolskiego motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus Papieża Franciszka, red. P. Skonieczny, Wydawnictwo Diecezji Tarnow­skiej Biblos, Tarnów 2015, s. 41-54, 52.

[7] Np. P. Skonieczny, Jedno czy wiele postępowań w sprawach małżeńskich? O jedności procesu mał­żeńskiego po motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus papieża Franciszka, w: Małżeństwo i ro­dzina w prawie kanonicznym i w prawie polskim, red. J. Krukowski, M. Sitarz, J. Gręź­li­ko­w­ski, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2017, s. 192-193.

[8] Istnieje opinia, że stan prawny do wejścia w życie obecnego Kodeksu pozwalał na twierdzenie, że promotor sprawiedliwości, jako obrońca dobra publicznego, w pewien sposób uczest­ni­czy w ju­rysdykcji biskupiej. Implikowało to, aby była to osoba duchowna. Por. Lach-Olszewska, Urząd promotora sprawiedliwości, s. 14; Grzywacz, Promotor sprawiedliwości, je­go miano­wanie, s. 48.

[9] Thomas Aquinas, Summa Theologiae, w: Opera omnia iussu impensaque Leonis XIII P.M. edita, Ex Typographia Polyglotta S.C. de Propaganda Fide, Romae t. IV-XII, Romae 1888-1906, I-II, q. 90, a. 4 co.

[10] Sacrosanctum Concilium Oecumenicum Vaticanum II, Constitutio pastoralis Gaudium et spes de Ecclesia in mundo huius temporis (7.12.1965), AAS 58 (1966), s. 1025-1115; tekst ła­cińsko-polski w: Sobór Watykański II, Konstytucje, dekrety, deklaracje, Pallottinum, Poznań 2008, s. 824-981 [dalej cyt.: GS].

[11] Por. J.J.G. Failde, Nuevo derecho procesal canonico. Studio sistematico-analitico comparado, Universidad Pontificia de Salamanca, Salamanca 1992, s. 75.

[12] R. Rodríguez-Ocaña, Komentarz do kan. 1674, w: Exegetical Commentary on the Code of Ca­non Law, red. Á. Marzoa, J. Miras, R. Rodríguez-Ocaña, vol. VI/2, Wilson & Lafleur, Downers Gro­we, Midwest Theological Forum, Montreal–Chicago 2004, s. 1776-1793.

[13] C.A. Cox, Cases to declare the nullity of marriage [cc. 1671-1691], w: New Commentary on the Code of Canon Law, red. J.P. Beal, J.A. Coriden, T.J. Green, Paulist Press, New York/Mahwah 2000, s. 1768.

[14] Grzywacz, Promotor sprawiedliwości i jego udział, s. 299.

[15] Graczyk, Procesowe zadania promotora sprawiedliwości, s. 260.

[16] Katechizm Kościoła Katolickiego. Corrigenda, Pallottinum, Poznań 2002.

[17] T. Rozkrut, Art. 3, w: Praktyczny Komentarz do listu apostolskiego motu proprio Mitis Iu­dex Dominus Iesus, s. 94.

[18] Graczyk, Procesowe zadania promotora sprawiedliwości, s. 259.

[19] Por. R. Sztychmiler, Komentarz do kan. 1504, w: Komentarz do Kodeksu Prawa Kanonicznego, t. V: Księga VII. Procesy, red. J. Krukowski, Pallottinum, Poznań 2007, s. 133.

[20] A. Dzięga, Strony sporu w kanonicznym procesie o nieważność małżeństwa, Oficyna Kalamus, Warszawa 1994, s. 166; Graczyk, Procesowe zadania promotora sprawiedliwości, s. 261.

[21] I. Gordon, Nowy proces nieważności małżeństwa. Postępowanie. Komentarze, Regina Poloniae, Częstochowa 1985, s. 23.

[22] K. Graczyk, Procesowe zadania promotora sprawiedliwości na etapie zaskarżenia małżeństwa i zawiązania sporu, „Studia Włocławskie” 9 (2006), s. 258.

[23] Zob. Ioannes Paulus PP. II, Allocutio ad Sacrae Romanae Rotae Tribunalis Praelatos Auditores, Officiales et Advocatos coram admissos (28.01.1982), AAS 74 (1982), s. 453.

[24] Can. 1677 § 1:Defensori vinculi, partium patronis et, si in iudicio sit, etiam promotori ius­titiae ius est: 1° examini partium, testium et peritorum adesse, salvo praescripto can. 1559”. Zob. H. Stawniak, Komentarz do art. 136, w: Komentarz do Instrukcji, s. 208.

[25] Por. G. Erlebach, Komentarz do kan. 1678, w: Komentarz do Kodeksu, t. V, s. 345-347.

[26] Por. Ioannes Paulus PP. II, Allocutio ad Romanae Rotae Auditores simul cum officialibus et ad­vocatis coram admissos anno forensi ineunte (25.01.1988), AAS 80 (1988), s. 1178-1185.

[27] Can. 1677 § 1: „Defensori vinculi, partium patronis et, si in iudicio sit, etiam promotori ius­ti­tiae ius est: 2° acta iudicialia, etsi nondum publicata, invisere et documenta a partibus pro­ducta re­co­gnoscere”.

[28] Zob. J. Gręźlikowski, Reforma procesu w sprawie orzekania nieważności małżeństwa elemen­tem nowej ewangelizacji, „Teologia i Moralność” 11 (2016), nr 2 (20), s. 114-115, DOI: 10.14746/TIM.2016.20.2.6.

[29] P. Skonieczny, Art. 4, w: Praktyczny Komentarz do listu apostolskiego motu proprio Mitis Iudex Dominus Iesus, s. 128.

[30] W tym przedmiocie zob. J. Grzywacz, Problem zaskarżenia nieważności małżeństwa, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne” 13 (1966), z. 5, s. 58; J. Krzemieniecki, Zaskarżenie małżeństwa w świetle wyjaśnień Komisji Interpretacyjnej, „Ateneum Kapłańskie” 46 (1947), s. 373-374; JGręźlikowski, Ewolucja norm prawa kanonicznego związanych z pozycją procesową pod­miotów uprawnionych do zaskarżenia nieważności małżeństwa, „Człowiek i Teologia” 11 (2008), s. 203-224.

[31] Por. M. Greszata, Komentarz do art. 276, w: Komentarz do Instrukcji, s. 371.

[32] Codex Iuris Canonici. Pii X Pontificis Maximi iussu digestus, Benedicti Papae XV auctoritate pro­mulgatus (27.05.1917), AAS 9 (1917), pars II, s. 11-456.

[33] Sacra Congregatio de Disciplina Sacramentorum, Instructio servanda a tribunalibus dio­ece­sa­nis in pertractandis causis nullitate matrimonium Provida Mater Ecclesia (15.08.1936), AAS 28 (1936), s. 313-361.

[34] Paulus PP. VI, Litterae apostolicae motu proprio datae Causa matrimoniales (28.03.1971), AAS 63 (1971), s. 441-446.

[35] Skonieczny, Art. 4, s. 129-130.

[36] Por. F.J. Ramos, P. Skonieczny, Diritto processuale canonico, t. 2/2: Parte dinamica, Ange­li­cum University Press, Romae 2014, s. 176-177, 204.

[37] Por. L. Adamowicz, Jedna czy dwie instancje? – w oczekiwaniu na reformę procesu mał­żeń­skie­go, w: Procesy i procedury: nowe wyzwania. Materiały z Konferencji Naukowej zorganizowanej na Wydziale Prawa Kanonicznego w dniu 22 października 2015 r., red. G. Leszczyński, Wy­daw­nictwo UKSW, Warszawa 2015, s. 67-74, 77.

[38] Np. Skonieczny, Art. 4, s. 130.