Józef Krukowski

Konkordat polski 1993/1998: geneza, przedmiot i stosowanie*

Temat wykładu obejmuje trzy punkty. W pierwszym zostanie skie­ro­wana uwaga na genezę konkordatu w ogólności i Konkordatu pol­skiego z 1993 r. w szczególności. W drugim punkcie skierujemy uwagę na to, ja­ki jest jego przedmiot, czyli katalog uregulowanych w nim spraw. W trze­cim na to, jakie są zasady stosowania go w krajowym po­rządku prawnym.

I. Geneza konkordatu

Geneza konkordatu obejmuje dwie warstwy: aksjologiczną i poli­tycz­no-prawną. Najpierw zwrócimy uwagę na to, jakie są podstawowe prze­słanki powstania instytucji konkordatu jako instrumentu nor­ma­li­zacji sto­sunków między państwem a Kościołem Katolickim, a następ­nie na proces normalizacji stosunków między Kościołem i Państwem w Pol­sce w ok­re­sie od zerwania Konkordatu z 1925 r. przez władze ko­mu­ni­styczne do za­warcia Konkordatu, podpisanego 28 lipca 1993 r.

 

1. Geneza konkordatu w ogólności

Nie można istoty konkordatu zrozumieć w oderwaniu od podstaw ak­sjologicznych (racji etycznych), na bazie których powstała praktyka za­wierania umów między dwiema władzami odmiennego typu – ko­ścielną i państwową – w celu pokojowego rozstrzygnięcia sporów i uz­godnienia warunków współdziałania dla dobra wspólnego. Podstawę stanowi para­dygmat dualizmu religijno-politycznego, ukształto­wane­go w europejskiej kulturze prawnej w opozycji do monizmu religijno-po­li­tycznego państw pogańskich, istniejących w starożytności w mo­men­cie pojawienia się chrześcijaństwa; zaś w epoce współczesnej – w opo­zycji do monizmu ideologiczno-politycznego, opartego na ideo­logii ko­mu­nis­tycznej bądź skrajnie liberalnej[1].

Paradygmat ten ukształtował się w procesie percepcji nakazu Chrys­tusa: „Oddajcie cesarzowi to, co jest cesarskie, a Bogu to, co jest boskie” (Mt 22, 17,21; Łk 20,25), udzielonego w odpowiedzi na py­tanie fary­zeu­szy: „Czy godzi się płacić podatek cesarzowi?” Znaczenie tej odpo­wiedzi wykracza daleko poza podstępne zamierzenia fary­zeu­szy. W śre­dniowie­czu dokonano bowiem transformacji tego nakazu z pła­szczyzny etycznej na polityczno-prawną. W oparciu o ten nakaz wy­różniono w spo­łeczności chrześcijańskiej – zwanej „Sacrum Im­pe­rium Romanum” – dwa podmioty władzy, z których każdy jest w swoim po­rządku suwerenny: ce­sarz – su­werenem w porządku do­czesnym, a pa­pież – suwerenem w po­rządku du­chowym. Dualizm ten był pojmo­wany w wymiarze wertykal­nym. W celu rozwiązania kon­fliktów mię­dzy cesarzem i papieżem (zwłaszcza w sporze o inwe­sty­turę), począ­wszy od Konkordatu Wormac­kiego (1122 r.), po­wstała praktyka zawie­rania dwustronnych umów, zwa­nych konkordatami, których treścią by­ła wymiana przywilejów i ustępstw między nimi. Na­to­miast w epoce współczesnej w warunkach demokracji nastąpiło rozsze­rze­nie tego dualizmu na płaszczyznę horyzontalną. Nastą­piło wyróżnienie dwóch wspólnot odmiennego typu, istniejących w tym samym społe­czeń­stwie globalnym: Kościoła – wspólnoty religijnej i państwa – wspólnoty po­li­tycznej. Nie można Kościoła utożsamiać z państwem. Kościół nie jest też „państwem w państwie”. Są to bo­wiem dwie wspólnoty od­mien­nego typu, istniejące w tym samym spo­łeczeństwie globalnym, z któ­rych każda jest wyposażona w atrybut auto­nomii i niezależności w swoim zakresie, a do których – chociaż z innego tytułu – należą ci sa­mi ludzie (jako wierni i obywatele). Na­stąpiła też ra­dykalna zmiana w pojmowaniu istotnej treści konkor­da­tu. Przedmiotem konkordatów współczesnych nie jest wymiana przy­wilejów między dwo­ma suwe­re­nami, ale są to gwarancje wolności na­leżnej ludziom w życiu pub­licz­nym z racji przysługującej im godności osoby ludzkiej. Do istot­nych elementów tego dualizmu należy także po­szanowanie partnerstwa Stron.

 

2. Geneza Konkordatu polskiego z 1993 roku

Zazwyczaj konkordaty zawierane są w momentach przełomowych w dziejach Kościoła i narodu, względem którego Kościół pełni swoją mis­ję. W takim właśnie momencie został zawarty Konkordat polski w 1925 r.[2] – po odzyskaniu przez Naród polski niepodległości po prze­szło 100-letniej niewoli. Konkordat polski z 1993 r. zaś został za­warty w kontekście trans­formacji ustrojowych wiodących od tota­li­ta­ryzmu komunistycznego – na­rzuconego po II wojnie światowej przez Zwią­zek Radziecki – do demo­kracji i po odzyskaniu przez Naród nie­pod­le­głości; zaś w stosunkach mię­dzy państwem a Kociołem na­stą­pi­ło przejście od monizmu ideologiczno-politycznego do dualizmu reli­gijno-politycznego.

Po zerwaniu konkordatu z 1925 r. przez władze komunistyczne – uch­wałą tzw. „Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej” z 14 wrześ­nia 1945 r. – w systemie prawa polskiego zaistniała dotkliwa luka, czy­li pust­ka, którą władze wypełniały w drodze aktów stanowionych jed­nostronnie w celu radykalnego ograniczania wolności religijnej w wy­miarze indywi­dualnym i instytucjonalnym[3]. W celu zahamowania tego procesu Episko­pat Polski w 1952 r. podpisał „porozumienie” z Rzą­dem komunistycznym – w literaturze prawniczej „oceniane jako «pa­ra­kon­kordat»”[4]. Prymas Pol­ski abp Stefan Wyszyński sądził bowiem, że „po­rozumienie” to wyhamuje politykę wyniszczania Kocioła przez władze komunistyczne. Niestety, wkrótce po podpisaniu poro­zumie­nia władze te kontynuowały akty agresji wobec Kocioła. Taką taktykę władze kon­tynuowały również po podpisa­niu tzw. „małego poro­zu­mienia” w 1956 r.

Jednakże polskie władze komunistyczne zdawały sobie sprawę z te­go, że właściwym sposobem normalizacji stosunków między pań­stwem a Ko­ściołem Katolickim jest zawarcie konkordatu ze Stolicą Apostolską. Dla­tego w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku za­ini­cjowały dialog ze Stolicą Apostolską. Nastąpiło nawiązanie pro­wi­zo­rycznych stosunków dy­plomatycznych między Polską Ludową i Sto­licą Apostolską przez po­wo­łanie dwóch zespołów roboczych, których za­daniem miało być przygo­to­wanie konwencji między Stolicą Apo­stol­ską i Polską oraz wznowienie sta­łych stosunków dyplomatycznych. Nie­ste­ty, każda z negocjujących Stron inaczej pojmowała normalizację. Wła­dze komunistyczne sądziły, że nor­malizacja ma polegać na wy­ra­żeniu przez Stolicą Apostolską zgody na na­rzucone ograniczania wol­ności religijnej w Polsce. Przeszkodą do nor­ma­lizacji było przy­wiąza­nie wła­dzy komunistycznej do założeń marksi­stow­sko-leninowskiego mo­niz­mu ideologicznego i zależność od Związku Ra­dzieckiego. Mimo tych przeszkód negocjacje były kontynuowane. Jed­nak­że przy­gotowa­ny przez Komisję Wspólną – złożoną z przedstawicieli Sto­licy Apo­stol­skiej i Episkopatu Polski – oraz Rządu PRL projekt kon­wencji nie uzy­skał aprobaty zarówno papieża Jana Pawła II, jak i władz pań­stwo­wych. Jednak znaczna część tego projektu została włączona do ustawy o sto­sunku Pastwa do Kościoła Katolickiego, uchwalonej 17 maja 1989 r.[5]

Warunki do pełnej normalizacji stosunków między państwem a Ko­ściołem zaistniały dopiero w latach dziewięćdziesiątych ubiegłe­go wieku w kontekście odzyskiwania przez Naród niepodległości i trans­formacji wiodących od totalitaryzmu do demokracji. Najpierw na­stą­pi­ło wznowie­nie stałych stosunków dyplomatycznych między Stolicą Apostol­ską i Pol­ską. Do Warszawy przybył Nuncjusz Apostolski w oso­bie ks. abp. Józefa Kowalczyka, który podjął z Rządem RP ne­go­cjacje zakoń­czone podpisa­niem Konkordatu 28 lipca 1993 r.[6] Niestety, partie postko­munistyczne, które w wyniku wyborów we wrześniu 1993 r. uzyskały większość, z przy­czyn ideologicznych zablokowały w Sejmie wniosek w sprawie uchwa­le­nia ustawy wyrażającej zgodę na raty­fika­cję Konkordatu – narzucając opi­nii publicznej błędne zarzuty, które nie miały podstaw w Konkordacie[7]. Dlatego ratyfikacja Kon­kor­datu na­stą­piła dopiero w 1998 r. – po następ­nych wyborach par­la­mentarnych (1997 r.), w wyniku których większość w Sejmie uzyskały partie o ro­dowodzie solidarnościowym.

II. Katalog spraw będących przedmiotem Konkordatu

Przejdźmy do syntetycznego ujęcia treści Konkordatu z 1993 r. ra­ty­fi­kowanego w 1998 r.[8] po uchwaleniu Konstytucji w 1997 r. Obej­mu­je on ob­szerną preambułę – wskazującą motywy zawarcia Konkordatu – i 29 ar­tykułów zawierających treści normatywne.

1. W art. 1 Konkordatu układające się Strony proklamowały na­stę­pu­jącą zasadę: „Rzeczpospolita Polska i Stolica Apostolska pot­wier­dza­ją, że Pastwo i Kościół katolicki są – każde w swej dziedzinie – nie­za­leżne i au­tonomiczne oraz zobowiązują się do pełnego posza­no­wa­nia tej zasady we wzajemnych stosunkach i we współdziałaniu dla roz­wo­ju człowieka i dob­ra wspólnego”.

Proklamacja powyższej zasady oznaczała powrót Polski do posza­no­wania zasady dualizmu religijno-politycznego, a tym samym zer­wa­nie z polityką narzuconego przez władze komunistyczne monizmu ideologicz­no-politycznego. Jednak wniosek w sprawie wyrażenia zgo­dy parlamentu na ratyfikację Konkordatu napotkał na opór polityków postkomunistycz­nych, przywiązanych do zasady „oddzielenia Kościoła od państwa”, wpi­sanej do tzw. Małej Konstytucji, a interpretowanej według założeń moni­zmu ideologiczno-politycznego. Dlatego zasada wpisana do art. 1 Kon­kordatu dopiero po kilkuletniej debacie w Ko­misji Konstytucyjnej Zgro­madzenia Narodowego znalazła potwier­dze­nie w art. 25 ust. 3 Konstytucji RP uchwalonej 1 kwietnia z 1997 r., a tym samym otwarta została droga do ratyfikacji Konkordatu.

2. W art. 2 układające się Strony potwierdziły fakt istnienia mię­dzy Stolicą Apostolską i Polską stosunków dyplomatycznych pierwszej kla­sy, reaktywowanych już wcześniej na podstawie wymiany not dy­plo­ma­tycz­nych między Prezydentem RP i papieżem Janem Pawłem II.

3. W art. 3 Strona państwowa zagwarantowała „swobodę utrzy­ma­nia stosunków i komunikacji w Kościele” w płaszczyźnie wertykalnej i hory­zontalnej.

4. W art. 4 Strona państwowa zagwarantowała „uznanie” oso­bo­wo­ści prawnej Kocioła i jego jednostek organizacyjnych. Uznanie to obej­muje: 1) uznanie osobowości prawnej Kościoła, które implicite wyraża posza­no­wanie osobowości publiczno-prawnej Kościoła Kato­lickiego w Polsce, ja­ko instytucji niezależnej od Państwa; 2) i uznanie osobo­wo­ści cywilno-pra­wnej poszczególnych jednostek organi­zacyj­nych Ko­ścioła, jakimi są die­cezje, instytuty życia konsekrowanego, pa­rafie, szkoły i stowarzysze­nia katolickie oraz fundacje kościelne.

5. W art. 5 Strona państwowa zagwarantowała Kościołowi swo­bo­d­ne pełnienie swojej misji i jurysdykcji zgodnie z prawem kano­nicz­nym.

6. W art. 6 ust. 1-3 Strona państwowa zagwarantowała Kościołowi wolność w dokonywaniu zmian w swej strukturze terytorialnej i per­so­nal­nej. Stolica Apostolska zaś zagwarantowała: 1) poszanowanie in­tegral­no­ści terytorialnej Państwa przy wprowadzaniu przez kom­pe­tentne władze kościelne zmian dotyczących granic diecezji teryto­rial­nych; 2) mianowa­nia biskupami Kościołów partykularnych w Polsce duchownych mających obywatelstwo polskie.

7. W art. 7 Strona państwowa zobowiązała się do poszanowania nieza­leżności władzy kościelnej w zakresie mianowania biskupów die­cez­jal­nych i innych tytulariuszy urzędów kościelnych. Jest to zo­bo­wią­zanie Strony państwowej do poszanowania postulatu Soboru Wa­tykań­skiego II do nieingerencji w proces nominacji biskupów[9]. Stolica Apo­stolska zaś ze swej strony zobowiązała się, iż „W odpowiednim czasie po­przedzającym ogłoszenie nominacji biskupa diecezjalnego i biskupa ko­adiutora cum iure successionis poda jego nazwisko do poufnej wia­domości Rządu Rzeczy­pospolitej Polskiej. Dołożone zo­sta­ną starania, aby to powiadomienie na­stąpiło możliwie wcześnie” (art. 7 ust. 4). Po­wiadomienie to nie daje jed­nak władzy państwowej pod­stawy do zgła­szania weta względem osoby nominata.

8. Strona państwowa zobowiązała się do poszanowania wolności Ko­ścioła w zakresie sprawowania kultu publicznego „zgodnie z pra­wem ka­nonicznym” i z zachowaniem obowiązujących polskich prze­pi­sów doty­czących porządku i bezpieczeństwa publicznego (art. 8 ust. 2-3). Przy tym Strona państwowa zagwarantowała „nienaruszalność” miejsc kultu i cmen­tarzy. W gwarancji „nienaruszalności cmentarzy” przeciwnicy raty­fikacji Konkordatu błędnie dopatrywali się zakazu udzielania niekatoli­kom po­chówku na cmentarzu katolickim.

9. Strona państwowa zagwarantowała poszanowanie niedziel i in­nych dni świątecznych (art. 9). Do Konkordatu wpisany jest katalog dni wol­nych od pracy, obejmujący niedziele i 7 dni świątecznych, któ­re by­ły wpi­sane do ustawy z 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ka­to­lickiego (art. 7).

10. W art. 10 Strona państwowa wyraziła uznanie skutków cy­wil­nych małżeństw kanonicznych, czyli zawartych według formy kano­nicznej. Jest to istotna nowość Konkordatu w stosunku do wcześ­niej­szego ustawodaw­stwa polskiego.

11. W art. 11 układające się Strony wyraziły wolę współdziałania na rzecz małżeństwa i rodziny; przy tym Stolica Apostolska potwier­dziła za­sadę nierozerwalności małżeństwa chrześcijańskiego.

12. W art. 12 Strona państwowa zagwarantowała rodzicom nau­cza­nie religii w szkołach i przedszkolach publicznych jako przedmiotu fa­kul­ta­tywnego. Jest to potwierdzenie zasad wpisanych do ustawy z 7 kwietnia 1991 r. o systemie oświaty[10] i rozporządzenia Ministra Edu­kacji Naro­do­wej z 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i spo­sobu or­ganizowania nauki religii w szkołach publicznych[11]. Zmiana dotyczy tyl­ko rezygnacji przez Stronę państwową z kompetencji do za­twierdzania programu nau­czania religii w szkołach publicznych.

13. W art. 12 ust. 5 Strona państwowa zapewniła poszanowanie prawa Kościoła do katechizacji dorosłych, w szczególności młodzieży studiują­cej w szkołach wyższych.

14. Strona państwowa zagwarantowała poszanowanie prawa do speł­niania praktyk religijnych na koloniach i obozach letnich dla dzie­ci i mło­dzieży (art. 13).

15. Strona państwowa zagwarantowała poszanowanie prawa Ko­ścioła do prowadzenia istniejących katolickich placówek oświatowych i wycho­wawczych i do zakładania nowych (art. 14).

16. W art. 15 Strona państwowa zagwarantowała poszanowanie prawa Kościoła do prowadzenia istniejących i zakładania nowych wła­snych uni­wersytetów i innych szkół wyższych oraz tworzenia wydzia­łów nauk ko­ścielnych na uniwersytetach państwowych. Nowością w Konkordacie w stosunku do wcześniejszej ustawy jest zobowią­za­nie strony państwowej do subwencjonowania Papieskiej Akademii Teolo­gi­cznej w Krakowie i Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego bez wyłą­czania kosztów inwe­sty­cji, oraz gwarancja podejmowania no­wych zo­bowiązań w tej sprawie (art. 15 ust. 5).

17. Postanowienia dotyczące duszpasterstwa szczególnych grup spo­łecznych, znajdujących się w publicznych zakładach zamkniętych (art. 16, 17, 18):

1º Strona państwowa zagwarantowała Kościołowi poszanowanie sta­tusu prawnego Ordynariatu Polowego Wojska Polskiego, reakty­wo­wa­ne­go przez Stolicę Apostolską 21 stycznia 1991 r., w oparciu o usta­wę z 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego (art. 25-28). Or­dy­nariat ten funkcjonuje w dwóch porządkach prawnych. Jest to personal­ny Kościół partykularny, ustanowiony zgodnie z konstytucją Jana Pawła II Spirituali militum curae i własnym statutem nadanym przez Jana Pawła II 21 stycznia 1991 r.[12] – w porozumieniu z wła­dzami RP – oraz zgodnie z aktami wykonawczymi Rządu RP[13];

w art. 17 Strona państwowa zagwarantowała poszanowanie prawa Kościoła do sprawowania opieki duszpasterskiej w zakładach penitencjar­nych, wychowawczych, zakładach opieki zdrowotnej i spo­łecznej.

18. W art. 18 układające się Strony zobowiązały biskupów pol­skich do zorganizowania duszpasterstwa mniejszości narodo­wo­ścio­wych (art. 18). Jest to zobowiązanie nowe.

19. W art. 19 Strona państwowa zagwarantowała poszanowanie prawa Kościoła do zakładania organizacji kościelnych i prawa wier­nych do za­kładania stowarzyszeń „zgodnie z prawem kanonicznym i w celach okre­ślonych w tym prawie”. Nowość dotyczy respektowania „prawa kano­nicz­nego”.

20. W art. 20 Strona państwowa zagwarantowała poszanowanie prawa Kościoła do środków społecznego przekazu myśli, które obej­muje: a) swobodne drukowanie, wydawanie i rozpowszechnianie wszelkich pub­li­kacji związanych z jego posłannictwem; b) posiadanie i używanie wła­snych środków społecznego przekazu na zasadach po­wszechnie obowią­zujących; c) emitowanie programów w pub­licz­nej radiofonii i telewizji zgodnie z ustawą z dnia 29 grudnia 1992 r. o ra­diofonii i telewizji[14]. Rea­lizację tych gwarancji regulują porozu­mienia Sekretariatu Konferencji Episkopatu Polski z jednostkami pub­licznej radiofonii i telewizji.

21. Strona państwowa zagwarantowała poszanowanie prawa in­stytucji kościelnych do prowadzenia działalności o charakterze mi­syj­nym i chary­tatywno-opiekuńczym oraz do tworzenia specjalnych stru­ktur organiza­cyj­nych (art. 21).

22. W art. 22 ust. 1 Strona państwowa zobowiązała się do zrów­na­nia działalności kościelnych osób prawnych, służącej celom huma­ni­tarnym, charytatywno-opiekuńczym, naukowym i oświatowo-wy­cho­wawczym z działalnością tego typu prowadzoną przez instytucje pań­stwowe. Zrów­na­nie to dotyczy: ulg podatkowych kościelnych osób prawnych oraz sub­wencji z budżetu państwa, tzn. z pieniędzy po­dat­ników, na działalność prowadzoną na rzecz całego społeczeństwa. Za­sada ta nie jest nowością.

23. Do art. 22 ust. 2-3 układające się Strony w sprawach do­ty­czą­cych sytuacji finansowej instytucji kościelnych oraz utrzymania ducho­wień­stwa uzgodniły wpisanie do Konkordatu dwóch klauzul:

1º klauzuli odsysającej do rozwiązań zawartych w ustawach obo­wią­zu­jących w momencie podpisywania Konkordatu. Podstawowym źró­dłem w tym przedmiocie jest ustawa z 1989 r. o stosunku Państwa do Ko­ścioła Katolickiego (art. 55-57) w wersji znowelizowanej 11 października 1991 r.[15];

2º klauzuli zobowiązującej Strony do ustanowienia w tej sprawie spe­cjalnej komisji (art. 22 ust. 3). Dlatego po „wejściu w życie” Kon­kordatu utworzono dwie Komisje Konkordatowe: Komisję kościelną powołaną przez Stolicę Apostolską i Komisję państwową powołaną przez Rząd RP[16].

W stosowaniu art. 22 Konkordatu w 2011 r. powstał problem: czy Strona państwowa może jednostronnie zmieniać normy wpisane do usta­wy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego, dotyczące: 1º Ko­misji Majątkowej istniejącej i funkcjonującej na podstawie usta­wy z 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego (art. 60-61); 2º usta­no­wie­nia i funkcjonowania Funduszu Kościelnego, utwo­rzonego na podstawie usta­wy z 20 marca 1950 r. o przejęciu na rzecz państwa dóbr martwej ręki, po­ręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Fun­duszu Kościelnego[17].

24. W art. 22 ust. 4 Strona państwowa zapewniła udzielanie wsparcia finansowego na konserwację i remontowanie zabytkowych obiektów sa­kralnych i budynków towarzyszących, oraz dzieł sztuki stanowiących dziedzictwo kultury, będących w posiadaniu instytucji ko­ścielnych „w miarę możliwości”.

25. W art. 23 Strona państwowa zagwarantowała uznanie prawa ko­ścielnych osób prawnych do nabywania, posiadania, użytkowania i zby­wania mienia nieruchomego i ruchomego zgodnie z przepisami pra­wa pol­skiego.

26. Strona państwowa potwierdziła poszanowanie prawa Kościoła do budowy, rozbudowy i konserwacji obiektów sakralnych i ko­ściel­nych oraz zakładania cmentarzy (art. 24).

27. W art. 25 układające się Strony zobowiązały się do opra­co­wa­nia zasad dotyczących udostępniania dóbr kultury narodowej, będą­cych wła­snością lub pozostających we władaniu Kościoła. Stolica Apo­stolska zo­bowiązała biskupów diecezjalnych do współpracy z wła­dza­mi pań­stwo­wymi w celu ochrony obiektów dóbr kultury narodowej znaj­du­jących się w obiektach kościelnych i sakralnych.

28. Strona państwowa potwierdziła prawo Kościoła do zakładania własnych fundacji na zasadach określonych w prawie polskim (art. 26).

III. Zasady stosowania Konkordatu w polskim porządku prawnym

W stosowaniu Konkordatu powstał problem, czy Strona pań­stwo­wa może jednostronnie zmieniać normy wpisane do ustawy z 1989 r. o sto­sunku Państwa do Kościoła Katolickiego[18] i innych ustaw uchwa­lo­nych przed ratyfikacją Konkordatu, które uzyskały potwierdzenie w Konkor­da­cie? W odpowiedzi należy stwierdzić, że w tej kwestii obo­wiązują zasady interpretacyjne wpisane do art. 91 ust. 1 i 2 Kon­stytucji RP, określające stosunek umów międzynarodowych do ustaw krajo­wych. Należy zatem stwierdzić, że Konkordat z chwilą ratyfikacji stał się częścią polskiego sy­stemu prawa. Norma wpisana do Kon­kor­datu ma być „bezpo­średnio sto­sowana, chyba że jej stosowanie jest uza­le­żnione od wydania ustawy” (art. 91 ust. 1 Konstytucji RP). Kon­kordat jako „umowa między­narodowa ratyfikowana za uprzednią zgo­dą wy­ra­żoną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli usta­wy tej nie da się pogodzić z umo­wą” (art. 91 ust. 2).

Na podstawie analizy porównawczej Konkordatu z ustawami obo­wią­zującymi w momencie ratyfikacji Konkordatu, należy stwierdzić, iż nor­my wpisane do Konkordatu w przeważającej mierze są ich po­twier­dze­niem, bądź – potwierdzeniem stanu zaistniałego na pod­sta­wie po­rozu­mie­nia między Stolicą Apostolską i najwyższymi organami Pań­stwa polskiego w drodze wymiany not dyplomatycznych, gdy cho­dzi o wznowienie sto­sunków dyplomatycznych za pośrednictwem przed­stawicieli pierwszej klasy.

Zmiany w stosunku do norm obowiązujących w momencie raty­fi­kacji Konkordatu wprowadzone zostały tylko do niektórych arty­ku­łów Konkor­datu. W szczególności do art. 12 ust. 2 wpisano dyspo­zy­cję, iż program nauczania religii i podręczniki opracowuje kom­pe­tentna władza kościelna i przesyła do wiadomości władzy pań­stwo­wej, tzn. że uchylony został wy­móg zatwierdzenia ich przez władze państwowe.

Istotne znaczenie Konkordatu tkwi w jego funkcji stabilizującej[19], po­legającej na tym, że w następstwie ratyfikacji Konkordatu usta­wo­dawca polski bez porozumienia ze Stolicą Apostolską nie może wpro­wadzić do systemu prawa krajowego takich norm, które byłyby sprze­czne z normami wpisanymi do Konkordatu. Nie znaczy to, że system prawa polskiego jest zamknięty na nowe regulacje. Według klauzuli wpisanej do art. 27 układa­jące się Strony mogą stanowić no­we roz­wią­zania na podstawie nowych porozumień zawieranych z po­sza­no­wa­niem partnerstwa Stron, tzn. Stolicy Apostolskiej i przed­sta­wicieli Pań­stwa polskiego, bądź porozumień mię­dzy Rządem RP i Konferencją Episkopatu Polski działającej na podstawie mandatu Stolicy Apostol­skiej z zachowaniem odpowiedniej procedury. Strona państwowa nie może stanowić nowych rozwiązań dotyczących sy­tua­cji Kościoła w Pol­sce, które byłyby sprzeczne z postanowieniami wpi­sanymi do Kon­kor­datu. Normy wpisane do Konkordatu mają pierwszeń­stwo przed usta­wa­mi; przy tym winny być bezpośrednio stosowane, chyba że ich sto­so­wanie jest uzależnione od wydania nowej ustawy (art. 91 ust. 1 Kon­stytucji RP). Ta­ka konieczność wyraźnie przewidziana została w art. 10 Konkordatu, do­tyczącym uznania skutków cywilnych mał­żeństw ka­no­nicznych. W tym celu zastały wydane akty wykonawcze, a przede wszyst­kim ustawa z 24 lip­ca 1998 r. o zmianie ustaw – Ko­deks ro­dzin­ny i opie­kuńczy, Kodeks po­stępowania cywilnego, Prawo o aktach stanu cywil­ne­go, ustawy o sto­sun­ku Państwa do Kościoła Ka­tolickiego w Rze­czypos­po­litej Polskiej oraz niektórych innych ustaw[20].

Zmiany w obowiązujących regulacjach mogą być wprowadzone tylko w drodze negocjacji między Układającymi się Stronami, zgodnie z dyspo­zycjami art. 22 ust. 2 i art. 27 Konkordatu.

Klauzule odsysające do „prawa kanonicznego” zostały wpisane do sześciu artykułów: 1º art. 5 dotyczącego swobodnego pełnienia przez Ko­ściół swojej misji zgodnie z prawem kanonicznym; 2º art. 7 ust. 1 – obsa­dzania urzędów kościelnych; 3º art. 8 ust. 2 – organizowania kul­tu pu­blicznego; 4º art. 10 – dotyczącego formy zawarcia małżeństwa kanonicz­nego; 5º art. 14 ust. 1 – prawa do prowadzenia i zakładania własnych szkół; 6º art. 16 ust. 1 – opieki duszpasterskiej w ramach Ordynariatu Woj­skowego.

W praktyce legislacyjnej zdarza się, że do nowego konkordatu wpisy­wane są „klauzule derogacyjne” – uchylające normy wpisane do wcze­śniejszego konkordatu, jeżeli nowy konkordat miał poprzednika. Konkor­dat polski z 1993 r. nie zawiera klauzuli derogacyjnej, uchy­la­jącej w cało­ści lub w części konkordat wcześniejszy. Poprzedni Kon­kordat polski z 1925 r. wygasł bowiem przez ponad pięćdzie­sięcio­let­nie desuetudo (1939-1993).

Klauzula interpretacyjna zamieszczona w art. 28 Konkordatu sta­nowi, iż układające się Strony będą na drodze dyplomatycznej usuwać zacho­dzące między nimi różnice dotyczące stosowania przepisów konkordatu.

Konkordat polski nie zawiera klauzuli temporalnej – określającej czas obowiązywania. Oznacza to, że Konkordat został zawarty na czas nieoz­naczony. Obowiązuje więc zgodnie z zasadą prawa mię­dzy­naro­dowego pacta sunt servanda, rebus sic stantibus. Oznacza to również, że w przy­szłości Konkordat może być zmieniony w części lub w całości, ale tylko z zachowaniem procedury określonej w prawie mię­dzyna­ro­dowym.

Do art. 22 ust. 2 Konkordatu układające się Strony expressis verbis wpisały dwa zobowiązania: 1º do przestrzegania „w sprawach finan­so­wych i dóbr kościelnych oraz duchowieństwa obowiązującego usta­wo­dawstwa polskiego”, czyli że jest to klauzula zobowiązująca Stronę pań­stwową do przestrzegania w tych sprawach ustaw obo­wiązu­ją­cych w mo­mencie ratyfikacji Konkordatu; 2º do powołania specjalnej Komisji kon­kordatowej, która „zajmie się koniecznymi zmianami”, czy­li że zmia­ny do uregulowań obowiązujących w momencie podpisania Konkordatu mogą być wprowadzone na podstawie nowego kon­korda­tu, który zostanie wyne­gocjowany przez Komisję. W związku z po­wyż­szymi zobowiąza­niami Stron powstaje pytanie: Czy Strona państwowa może jednostronnie, tzn. bez formalnej umowy ze Stolicą Apostolską wprowadzić do ustawo­daw­stwa zmiany dotyczące finansowania po­trzeb Kościoła, wynikające ze zo­bowiązania wpisanego do art. 23 Konkordatu, a w szczególności – znieść Fundusz Kościelny?

Zwolennicy opinii kwestionującej uprawnienia Stolicy Apostol­skiej w tym przedmiocie odwołują się do stanowiska sformułowanego przez pre­miera W. Cimoszewicza w „Deklaracji” z dnia 15 kwietnia 1997 r. w celu zapewnienia jasnej wykładni przepisów Konkordatu[21], iż: „Kon­kordat uznaje określone ustawodawstwem polskim kom­pe­tencje organów pań­stwowych do regulowania kwestii finansowych i podatkowych ko­ściel­nych osób prawnych i fizycznych. W tym celu strona państwowa za­pozna się z opinią strony kościelnej w łonie od­powiedniej Komisji, o któ­rej mo­wa w artykule 22 ust. 2 i 3”. Według prof. M. Pietrzaka, deklaracja ta sta­nowi podstawę do wprowadzenia zmian do sytuacji finansowej Ko­ścioła przez Stronę państwową je­dynie po wysłuchaniu opinii Strony ko­ściel­nej[22].

Należy jednak zauważyć, że powyższa opinia M. Pietrzaka jest bez­podstawna, ponieważ: 1) „Deklaracja” premiera Cimoszewicza nie ma żadnej mocy obowiązującej zarówno z punktu widzenia zasad pol­skiego prawa konstytucyjnego, jak i prawa międzynarodowego. Prze­de wszyst­kim nie podlega wątpliwości fakt, że Deklaracja ta – mimo że została opublikowana w „Monitorze Polskim” – absolutnie nie jest źródłem prawa powszechnie obowiązującego w polskim porządku prawnym. System źró­deł prawa obowiązującego w Polsce jest wy­raźnie określony w rozdziale III Konstytucji RP z 1997 r. Znamienne jest, że nie ma w nim wzmianki o deklaracji Rządu RP jako źródle pra­wa obowiązującego. Wydanie takiej deklaracji w celu zmiany zna­cze­nia normy wpisanej do art. 22 dwustron­nej umowy międzynarodowej, jaką jest Konkordat, jest przejawem pato­logii legislacyjnej. Jest to bowiem niezgodne z zasadą praworządności, zgodnie z którą decyzje organów władzy wykonawczej nie mogą być sprzeczne z zasadami zawartymi w Konstytucji RP; 2) fakt opublikowania tej deklaracji w „Monitorze Polskim” nie może być podstawą do przyjęcia opinii, że Strona państwowa może jednostronnie ustalać znaczenie normy wpi­sanej do art. 22 Konkordatu jedynie po wysłuchaniu opinii Strony ko­ścielnej. Deklaracja ta nie ma mocy wiążącej, ponieważ nie została ra­tyfikowana przez Prezydenta RP i Papieża, aby miała moc zobo­wią­zu­jącą układające się Strony.

W rzeczywistości Deklaracja ta wyraża tylko cele ideologiczno-po­li­tyczne, jakimi kierował się lewicowy Rząd RP w okresie, gdy blo­kował ratyfikację Konkordatu. Jakkolwiek premier Cimoszewicz w tej „De­kla­racji” powołuje się na „porozumienie” ze Stolicą Apostolską, to jest to tyl­ko jednostronne oświadczenie premiera, które nie jest „za­łącznikiem” do Konkordatu, podlegającym ratyfikacji razem z Kon­kor­datem, a tym sa­mym absolutnie nie spełnia wymogów dwustronnej umo­wy między­na­ro­dowej. Należy zatem stwierdzić, że „Deklaracja” ta nie może stanowić podstawy do tego, aby Strona państwowa legalnie własną powagą ustalała znaczenie normy wpisanej do umowy mię­dzynarodowej, jaką jest Kon­kordat, ani też narzucała Stronie kościel­nej własną wykład­nię zawartej w niej normy.

Zakończenie

Na zakończenie nasuwają się następujące wnioski:

1º ratyfikacja Konkordatu bezpośrednio przyczyniła się do sta­bi­li­zacji w stosunkach między Państwem a Kościołem Katolickim na pod­stawie dwustronnej umowy międzynarodowej;

2º pośrednio przyczyniła się także do stabilizacji w stosunkach między Państwem a innymi związkami wyznaniowymi, mającymi ure­gulowaną sytuację prawną w Polsce. Zgodnie z konstytucyjną zasadą równoupraw­nienia związków wyznaniowych (art. 25 ust. 1), usta­wo­dawca polski zo­stał bowiem zobowiązany do rozszerzenia gwarancji wolnościowych, któ­re na mocy Konkordatu przysługują Kościołowi Katolickiemu, na inne związki wyznaniowe przy użyciu układów pa­ra­konkordatowych, jakimi są ustawy indywidualne uchwalone na pod­stawie umów wynegocjowanych przez Rząd z ich kompetentnymi przedstawicielami[23]. Dotychczas spośród związków wyznaniowych mniejszościowych istniejących w Polsce 11 po­siada ustawy indy­wi­dualne uchwalone w III Rzeczypospolitej. Ustawy te po wejściu w ży­cie Konkordatu zostały znowelizowane w celu dostoso­wa­nia do gwa­rancji wpisanych do Konkordatu. Nastąpiła nowelizacja tak­że ustawy z 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, na mo­cy której gwarancje konkordatowe (z pewnymi wyjątkami) rozszerzone zo­stały na związki wyznaniowe posiadające status uregulowany przez wpis do rejestru przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji.

 

BIBLIOGRAFIA

Źródła prawa

Decyzja Nr 326/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 28 sierpnia 2006 r. w sprawie organizacyjnego usytuowania Ordynariatu Polo­we­go w resorcie Obrony Narodowej oraz współpracy organów woj­sko­wych z Ordynaria­tem Polowym, Dz. U. MON Nr 16, poz. 202.

Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r., Dz. U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318.

Rozporządzenie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji z dnia 2 czerwca 1993 r. w sprawie zawartości wniosku oraz szczegółowego trybu po­stępowania w sprawach udzielania i cofania koncesji na roz­pow­szech­nianie progra­mów radiofonicznych i telewizyjnych, Dz. U. Nr 52, poz. 244 z późn. zm.

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie wa­runków i sposobu organizowania nauki religii w pub­licznych przedszkolach i szkołach, Dz. U. Nr 36, poz. 155 z późn. zm.

Sacrosanctum Concilium Oecumenicum Vaticanum II, Decretum de pa­sto­rali episco­porum munere in Ecclesia Christus Dominus (28.10.1965), AAS 58 (1966), s. 673-696; tekst polski w: Sobór Watykański II, Kon­stytucje. Dekrety. Deklaracje. Tekst polski. Nowe tłumaczenie, Pallotti­num, Poznań 2002, s. 236-258.

Statuti dell’Ordinariato Militare o Castrense in Polonia, AAS 83 (1991), s. 155-157.

Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty, Dz. U. z 2017 r., poz. 2198 z późn. zm.

Ustawa z dnia 11 października 1991 r. o zmianie ustawy o stosunku Pań­stwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, Dz. U. Nr 107, poz. 459.

Ustawa z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i ut­worzeniu Funduszu Kościelnego, Dz. U. Nr 9, poz. 87 z późn. zm.

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1925 r. o zatwierdzeniu układu ze Stolicą Apo­stolską, określa­jącego stosunek Państwa do Kościoła Rzymsko-Ka­to­lickiego, Dz. U. Nr 47, poz. 324.

Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie ustaw – Kodeks rodzinny i opie­kuń­czy, Kodeks postępowania cywilnego, Prawo o aktach stanu cy­wilnego, ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. z 1998 r. Nr 117, poz. 757.

Ustawa z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji, Dz. U. z 2017 r., poz. 1414 z późn. zm.

 

Literatura

Adamczewski Witold, Kompetencje komisji konkordatowych w Polsce, w: Konkordat polski w 10 lat po ratyfikacji. Materiały z konferencji, red. J. Wroceński, H. Pietrzak, Wydawnictwo UKSW, Warszawa 2008, s. 177-192.

Borecki Paweł, Konkordat polski z 1993 r. a konstytucja RP z 1997 r. – ana­liza kry­tycz­na, w: Dziesięć lat polskiego konkordatu, red. Cz. Janik, P. Bo­recki, Stowarzyszenie Ab­solwentów Wydziału Prawa i Admi­ni­stra­cji Uni­wersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009, s. 73-111.

Góralski Wojciech, Konkordat polski 1993. Od podpisania do ratyfikacji, Wydawnictwo Akademii Teologii Katolickiej, Warszawa 1998.

Kowalczyk Józef, Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską 1993/1998. Układ między dwoma podmiotami prawa mię­dzy­na­ro­do­wego na tle kształto­wania się relacji pomiędzy Kościołem ka­tolic­kim i Pań­stwem polskim w okresie I i II Rzeczypospolitej, w warunkach totalita­ryz­mu i w III Rzeczypospolitej, Płocki Instytut Wydawniczy, Płock 2013.

Krukowski Józef, Konkordat polski. Znaczenie i realizacja, Verba, Lublin 1999.

Krukowski Józef, Kościelne prawo publiczne. Prawo konkordatowe, To­wa­rzystwo Nau­kowe KUL, Lublin 2013.

Krukowski Józef, Polskie prawo wyznaniowe, wyd. 4, Lexis Nexis, War­sza­wa 2008.

Krukowski Józef, Porozumienia pomiędzy przedstawicielami Rządu i Epi­skopatu Polski z 1950 i 1956 r. Znaczenie i realizacja, w: Prawo i poli­ty­ka wyznaniowa w Polsce Lu­do­wej. Materiały II Ogólnopolskiego Sym­po­zjum Prawa Wyznaniowego (Kazimierz Dol­ny, 26-28 października 2004), red. A. Mezglewski, P. Stanisz, M. Ordon, Wydawnictwo KUL, Lub­lin 2005, s. 33-70.

Krukowski Józef, Realizacja Konkordatu w polskim porządku prawnym, w: Konkordat polski w 10 lat po ratyfikacji. Materiały z konferencji, red. J. Wroceński, H. Pietrzak, Wydawnictwo UKSW, Warszawa 2008, s. 87-129.

Krukowski Józef, Stabilizacyjna rola Konkordatu z 1993 r. w stosunkach między pań­st­wem a Kościołem katolickim i innymi związkami wy­zna­nio­wymi, w: Prawo wyzna­nio­we w Polsce (1989-2009). Analizy – dy­skusje – postulaty, red. D. Walencik, Wydaw­nic­two Wyższej Szkoły Ban­kowości i Finansów, Katowice–Bielsko-Biała 2009, s. 143-156.

Oświadczenie Rządowe z dnia 26 stycznia 1998 r. w sprawie Deklaracji Rzą­du Rzeczy­pos­politej Polskiej z dnia 15 kwietnia 1997 r. w celu za­pewnienia jasnej wykładni przepisów Konkordatu między Stolicą Apo­stolską a Rze­cząpospolitą Polską, podpisanego w War­szawie w dniu 28 lipca 1993 r., M. P. z 1998 r. Nr 4, poz. 51.

Pietrzak Michał, Głos w dyskusji, w: Dziesięć lat polskiego konkordatu, red. Cz. Janik, P. Borecki, Stowarzyszenie Absolwentów Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009, s. 133.

Wysoczański Wiktor, Wpływ konkordatu z 1993 r. na sytuację prawną ko­ściołów i in­nych związków wyznaniowych, w: Konkordat polski w 10 lat po ratyfikacji. Materiały z konferencji, red. J. Wroceński, H. Pie­trzak, Wydaw­nictwo UKSW, Warszawa 2008, s. 69-85.

Zieliński Tadeusz, Konkordat a sytuacja prawna wyznań nierzymsko­ka­to­lickich, w: Dzie­sięć lat polskiego konkordatu, red. Cz. Janik, P. Borecki, Stowarzyszenie Absol­wentów Wydziału Prawa i Administracji Uniwer­sy­te­tu Warszawskiego, Warszawa 2009, s. 51-60.

Zoll Andrzej, Trudna droga do ratyfikacji Konkordatu, w: Konkordat 1993. Dar i zada­nie dla Kościoła i Polski, red. J. Dyduch, Wydawnictwo Św. Sta­nisława BM Archi­die­ce­zji Krakowskiej, Kraków 1998, s. 87-88.

 

Konkordat polski 1993/1998: geneza, przedmiot i stosowanie

Streszczenie

Artykuł zawiera trzy punkty.

W pierwszym punkcie omówiona została geneza konkordatu jako in­sty­tu­cji regulacji stosunków między Stolicą Apostolską i najwyższymi or­ganami danego państwa w spra­wach dotyczących sytuacji Kościoła na je­go teryto­rium. Geneza ta obejmuje dwie warst­wy. Pierwszą stanowią podstawy aks­jo­logiczne zawarte w dualizmie religijno-politycz­nym, uksz­tałtowanym na ba­zie nakazu Chrystusa „Reddite ergo quae sunt Caesaris Caesari et quae sunt Dei Deo”, a drugą jest potrzeba uregulowania sto­sun­ków w formie umowy międzynarodowej między Państwem a Kościołem Katolickim w Polsce w wa­runkach transformacji wiodących od tota­lita­ryzmu komunistycznego do de­mokracji i odzyskania przez Naród nie­pod­ległości politycznej.

W drugim punkcie został przedstawiony katalog spraw, będących przed­miotem regu­lacji w 29 artykułach Konkordatu zawartego między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską w latach 1993-1998. Są to gwarancje poszanowania przez Państwo wolności re­li­gij­nej w wymiarze indywidualnym i instytucjonalnym w życiu publicznym.

W trzecim punkcie zostały omówione zagadnienia dotyczące reali­za­cji norm wpi­sa­nych do Konkordatu według zasad interpretacyjnych okre­ślonych w art. 91 Konstytucji RP z 1997 roku.

 

Słowa kluczowe: umowa międzynarodowa, Stolica Apostolska, Kościół Ka­tolicki, Pań­stwo polskie, gwarancje wolności religijnej, uznanie skutków cywilnych

 

 

The Polish Concordat 1993/1998: Genesis, Subject and Realization

Summary

The article contains three points.

The genesis of the concordat as an institution regulating the relations between the Ho­ly See and the highest state organs in the matters concerning the situation of the Church on its territory was discussed in the first point. This genesis includes two layers. The first one, the axiological foundations contained in re­li­gious and po­li­tical dualism, formed on the ba­sis of Christ’s command „Reddite ergo quae sunt Caesaris Caesari et quae sunt Dei Deo”, and the second one, the need to re­gulate the relations in the form of an international con­vention between the State and the Catholic Church in Poland under the conditions of the transformations leading from communist totalitarism to democracy and regaining of poli­ti­cal independence by the Nation.

The matters regulated in the 29 articles of the Concordat concluded between the Holy See and the Repub­lic of Poland in the years 1993-1998 were presented in the second point. These are guarentees that the State respects reli­gious freedom in the individual and insti­tu­tio­nal dimension in public life.

Issues concerning the realization of the norms included in the Concordat according to the principles of inter­pre­tation set out in Article 91 of the Constitution of the Republic in Poland of 1997 were discussed in the third point.

Translated by Anna Słowikowska

Key words: international convention, Holy See, Catholic Church, Polish Sta­te, guarantees of religious freedom, recognition of civil effects

 

Information about Author: Rev. Józef Krukowski, Professor – President of the Legal Commission of the Lublin Branch of the Polish Academy of Sci­en­ces, Al. Racła­wic­kie 14, 20-950 Lublin, Poland; e-mail: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.



Ks. prof. dr hab. Józef Krukowski – przewodniczący Komisji Prawniczej Polskiej Akademii Nauk Oddział w Lublinie, Al. Racławickie 14, 20-950 Lublin; e-mail: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

* Rozszerzona wersja wykładu wygłoszonego podczas ogólnopolskiej konferencji naukowej – zor­ga­nizowanej w Płocku 17 maja 2018 r. pod patronatem JE Ks. Bpa Piotra Libery przez Stowa­rzy­szenie Kanonistów Polskich we współpracy z Katedrą Kościelnego Prawa Pub­licz­nego i Kon­sty­tucyjnego KUL i Zakładem Kościelnego Prawa Rodzinnego UKSW – z okazji 25 rocznicy pod­pi­sania kon­ko­r­da­tu między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską.

 

[1] J. Krukowski, Kościelne prawo publiczne. Prawo konkordatowe, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2013, s. 10-36, 119-137.

[2] Dz. U. Nr 47, poz. 324.

[3] J. Krukowski, Polskie prawo wyznaniowe, wyd. 4, Lexis Nexis, Warszawa 2008, s. 41-42.

[4] Tenże, Porozumienia pomiędzy przedstawicielami Rządu i Episkopatu Polski z 1950 i 1956 r. Zna­czenie i realizacja, w: Prawo i polityka wyznaniowa w Polsce Ludowej. Materiały II Ogólno­pol­skiego Sympozjum Prawa Wyznaniowego (Kazimierz Dolny, 26-28 października 2004), red. A. Mezglewski, P. Stanisz, M. Ordon, Wydawnictwo KUL, Lublin 2005, s. 33-70.

[5] J. Kowalczyk, Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską 1993/1998. Układ między dwoma podmiotami prawa międzynarodowego na tle kształtowania się relacji po­mię­dzy Kościołem katolickim i Państwem polskim w okresie I i II Rzeczypospolitej, w warunkach totalita­ryzmu i w III Rzeczypospolitej, Płocki Instytut Wydawniczy, Płock 2013, s. 65-119; J. Kru­kow­ski, Konkordat polski. Znaczenie i realizacja, Verba, Lublin 1999; Tenże, Realizacja Konkor­da­tu w polskim porządku prawnym, w: Konkordat polski w 10 lat po ratyfikacji. Ma­te­riały z kon­fe­rencji, red. J. Wroceński, H. Pietrzak, Wydawnictwo UKSW, Warszawa 2008, s. 87-129.

[6] Kowalczyk, Konkordat, s. 106-109.

[7] A. Zoll, Trudna droga do ratyfikacji Konkordatu, w: Konkordat 1993. Dar i zadanie dla Kościoła i Polski, red. J. Dyduch, Wydawnictwo Św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskiej, Kraków 1998, s. 87-88; W. Góralski, Konkordat polski 1993. Od podpisania do ratyfikacji, Wydaw­nic­two Akademii Teologii Katolickiej, Warszawa 1998; P. Borecki, Konkordat polski z 1993 r. a konstytucja RP z 1997 r. – analiza krytyczna, w: Dziesięć lat polskiego konkordatu, red. Cz. Ja­nik, P. Borecki, Stowarzyszenie Absolwentów Wydziału Prawa i Administracji Uniwer­sy­te­tu Warszawskiego, Warszawa 2009, s. 73-111.

[8] Dz. U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318.

[9] Sacrosanctum Concilium Oecumenicum Vaticanum II, Decretum de pastorali episcoporum mu­nere in Ecclesia Christus Dominus (28.10.1965), AAS 58 (1966), s. 673-696; tekst polski w: Sobór Watykański II, Konstytucje. Dekrety. Deklaracje. Tekst polski. Nowe tłumaczenie, Pallottinum, Poznań 2002, s. 236-258, nr 20.

[10] Dz. U. z 2017 r., poz. 2198 z późn. zm.

[11] Dz. U. Nr 36, poz. 155 z późn. zm.

[12] AAS 83 (1991), s. 155-157.

[13] Decyzja Nr 326/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 28 sierpnia 2006 r. w sprawie orga­niza­cyjnego usytuowania Ordynariatu Polowego w resorcie Obrony Narodowej oraz współ­pracy or­ganów wojskowych z Ordynariatem Polowym, Dz. U. MON Nr 16, poz. 202.

[14] Tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r., poz. 1414 z późn. zm.; rozporządzenie Krajowej Rady Ra­dio­fonii i Telewizji z dnia 2 czerwca 1993 r. w sprawie zawartości wniosku oraz szczegółowego trybu po­stępowania w sprawach udzielania i cofania koncesji na rozpowszechnianie pro­gra­mów radio­fo­nicznych i telewizyjnych, Dz. U. Nr 52, poz. 244 z późn. zm.

[15] Dz. U. z 1991 r. Nr 107, poz. 459.

[16] W. Adamczewski, Kompetencje komisji konkordatowych w Polsce, w: Konkordat polski w 10 lat po ratyfikacji, s. 177-179.

[17] Dz. U. Nr 9, poz. 87 z późn. zm.

[18] Dz. U. z 1998 r. Nr 117, poz. 757.

[19] J. Krukowski, Stabilizacyjna rola Konkordatu z 1993 r. w stosunkach między państwem a Ko­ścio­łem katolickim i innymi związkami wyznaniowymi, w: Prawo wyznaniowe w Polsce (1989-2009). Analizy – dyskusje – postulaty, red. D. Walencik, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Ban­ko­wości i Finansów, Katowice–Bielsko-Biała 2009, s. 143-156.

[20] Dz. U. Nr 117, poz. 757.

[21] M. P. z 1998 r. Nr 4, poz. 51.

[22] M. Pietrzak, Głos w dyskusji, w: Dziesięć lat polskiego konkordatu, s. 133.

[23] Szerzej na ten temat: W. Wysoczański, Wpływ konkordatu z 1993 r. na sytuację prawną ko­ścio­łów i innych związków wyznaniowych, w: Konkordat polski w 10 lat po ratyfikacji, s. 69-85; T. Zieliński, Konkordat a sytuacja prawna wyznań nierzymskokatolickich, w: Dziesięć lat pol­skiego konkordatu, s. 51-60.