Przedmiotem niniejszej refleksji jest problematyka poszanowania war­tości chrześcijańskich w Polsce w kontekście transformacji spo­łeczno-politycznych, wiodących od totalitaryzmu komunistycznego do de­mokracji liberalnej w perspektywie integracji z Unią Europejską.
W bu­dowaniu nowego ładu i porządku prawnego władze III Rzeczy­pos­politej odrzuciły monizm ideologiczno-polityczny w wersji mar­k­sis­towsko-leninowskiej, nacechowany wrogością wobec religii i kul­tu­ry chrześcijańskiej.
Wszakże w procesie integracji europejskiej wystą­piły kontrowersje między zwolennikami demokracji neoliberalnej
a zwo­lennikami demokracji klasycznej, postulującymi poszanowanie wartości zakorzenionych w kulturze narodowej, których integralnym ele­mentem są wartości chrześcijańskie. W tym kontekście istnieje po­trzeba uwzględnienia zasad relacji między państwem a Kościołem, bę­dą­cym stróżem i przekaźnikiem tych wartości.

Okazję do tej refleksji stanowi przypadający w bieżącym roku ju­bi­leusz 1050-lecia Chrztu Polski, w którego obchodach – w prze­ci­wień­stwie do obchodów 1000-lecia Chrztu Polski – wspólnie uczestniczą przed­stawiciele władz kościelnych i państwowych. W związku z po­wyż­szym jubileuszem proponuję najpierw zwrócić uwagę na pojęcie war­tości chrześcijańskich, a następnie dokonać retrospekcji ich obec­ności w Polsce. Nie można bowiem zrozumieć znaczenia wartości chrześcijańskich w oderwaniu od przeszłości.

 

I. CO TO SĄ WARTOŚCI CHRZEŚCIJAŃSKIE?

Chrześcijaństwo wywarło ogromny wpływ na powstanie i rozwój kultury narodów europejskich. Dlatego na określenie wartości, będą­cych podstawą kultury europejskiej, ukształtowanej w znacznej mierze przez chrześcijan, używa się nazwy „wartości chrześcijańskie”. W plu­ra­listycznej rzeczywistości społecznej chrześcijanie, którzy w różnych instytucjach i środowiskach spełniają funkcje liderów życia spo­łecz­ne­go, politycznego i gospodarczego, konfrontowani są ze zwolennikami liberalnej koncepcji wartości. Niejednokrotnie prowadzi to do napięć
i nie­porozumień w ustaleniu odpowiedzi na pytanie: jaki system war­tości ma być respektowany w prawie stanowionym w państwie utwo­rzo­nym przez społeczeństwo, którego większość stanowią chrze­ści­ja­nie?

Zanegowanie poszanowania wartości chrześcijańskich w życiu pu­blicznym i porządku prawnym zainicjowane zostało we Francji w ok­re­sie rewolucji liberalnej; stamtąd zostało przeniesione do innych kra­jów. Państwo radykalnie świeckie w wersji francuskiej, pod hasłem neu­tralności wobec przekonań religijnych, jako cel stawia sobie totalne wykorzenienie wartości chrześcijańskich z porządku prawnego. U źró­deł takiej polityki tkwi błędne założenie, że poszanowanie wartości chrześcijańskich z konieczności oznacza narzucenie państwu cha­rak­te­ru wyznaniowego. Aby uniknąć takich nieporozumień należy w zbio­rze wartości chrześcijańskich wyróżnić dwa podzbiory: 1) wartości spe­cyficznie chrześcijańskich; 2) uniwersalnych wartości etycznych, ma­jących charakter podstawowych wartości ludzkich, do uświado­mie­nia których znacząco przyczyniła się religia i kultura chrześcijańska. Oba te podzbiory nazywamy chrześcijańskimi, dlatego że ukazał je Chrystus w swej nauce, swych czynach i przykładzie życia, jako war­tości podstawowe dla ludzi, którzy chcą kształtować swe życie według Ewan­gelii. Wartości te stanowią fundament humanizmu chrześcijań­skiego. Humanizm ten charakteryzuje się tym, iż szacunku dla obiek­tywnych wartości nie uzależnia od swobodnej decyzji prawodawcy pań­stwowego lub od woli większości społeczeństwa, lecz uznaje je ja­ko rzeczywistość określającą ontyczną strukturę istoty ludzkiej, która „stanowi pierwszą i podstawową drogę Kościoła”[1].

Wartości specyficznie chrześcijańskie są oparte na przesłan­kach teologicznych. Tworzą je: prawdy o Bogu i człowieku, które czło­wiek poznaje w świetle Objawienia Bożego i przyjmuje je aktem wiary, oraz związane z nimi zasady postępowania, wyróżniające etykę chrześ­cijańską od wszystkich innych. Do tego podzbioru należy praw­da o godności nadprzyrodzonej człowieka, wysłużonej przez Chrystusa ofiarą na krzyżu w imię zbawienia wszystkich ludzi. Człowiek staje się uczestnikiem tej godności przez odrodzenie, jakiego dokonuje chrzest. Do tej kategorii wartości należą zasady etyczne, polegające na sza­cun­ku i braterskiej miłości do każdego człowieka, obejmującej swym za­się­giem także nieprzyjaciół. Taki model życia określił Chrystus w ka­za­niu na Górze, w którym ukazał wzór do naśladowania przez ludzi, „któ­rzy cierpią prześladowania dla sprawiedliwości”, a mimo to dochowują wierności przyjętym ideałom. Tego podzbioru wartości chrześ­cijań­skich nikomu nie można narzucać, gdyż nikogo nie można zmusić do miłości czy heroizmu. Kościół nie narzuca ich za pomocą regulacji praw­nych stanowionych przez państwo, ale proponuje je ludziom po­przez nauczanie i wychowanie. Gdy chodzi o ich respektowanie w ży­ciu publicznym, to Kościół domaga się tylko od każdego, niezależnie od jego przekonań religijnych, publicznego odnoszenia się do nich z sza­cunkiem; zaś od władzy państwowej – gwarancji poszanowania prawa do uzewnętrzniania ich przez chrześcijan w życiu publicznym na za­sa­dzie równości ze wszystkimi współobywatelami.

Do zbioru wartości chrześcijańskich zaliczamy także uniwersalne wartości etyczne, będące podstawą humanistycznego porządku społecznego. Do tych wartości należą podstawowe wartości, które powinny być respektowane w każdym systemie społecznym i praw­nym, pretendującym do miana demokratycznego. Są to: 1) poszano­wa­nie hierarchii wartości ludzkich; 2) uznanie, że człowiek zajmuje pier­w­sze miejsce w tej hierarchii; 3) uznanie, iż przyrodzona godność ludzka jest źródłem podstawowych praw i wolności każdego człowieka.

Prawda o wyjątkowej wartości osoby ludzkiej, głęboko zako­rzenio­na w kulturze chrześcijańskiej, odegrała doniosłą rolę w kształtowaniu uniwersalnej zasady prawnej, iż godność ludzka jest źródłem pod­sta­wowych praw i wolności człowieka. Świadomość wyjątkowej godności człowieka w świecie stała się podstawą doktryny o braterstwie całej ro­dziny ludzkiej i potrzebie ogólnoludzkiej solidarności. Prawda ta obej­muje uniwersalne wartości ludzkie, które należy respektować w każ­dym porządku społecznym. Zasada poszanowania godności ludzkiej, jest podstawą porządku prawnego każdego państwa, pretendującego do miana demokratycznego.

Powstaje pytanie, czy demokracja może istnieć bez wartości mo­ral­nych? Papież Jan Paweł II, odwołując się do lekcji najnowszej historii, stwierdził, iż demokracja pozbawiona oparcia na trwałych wartościach etycznych łatwo przemienia się w jawny lub zakamuflowany tota­li­ta­ryzm[2]. Formułując taką tezę papież nie twierdził, że podstawą demo­kracji jest konieczność uznania przez państwo wartości specyficznie chrześcijańskich; natomiast stwierdził, że istnieje konieczność uzna­nia podstawowych wartości ludzkich, wśród których na pierwszym miej­scu jest przyrodzona godność osoby ludzkiej, będąca źródłem praw
i wolności należnych każdemu człowiekowi.

II. RETROSPEKCJA HISTORYCZNA

Najogólniej należy zauważyć, że zasady relacji państwo–Kościół
w Polsce współczesnej w znacznej mierze są wynikiem doświadczeń historycznych, na których przebieg wywierały wpływ różnorodne czynniki kulturowe i polityczne. W dziejach tych zaistniało pięć okre­sów.

 

1. Okres I-ej Rzeczypospolitej

Pierwszy – stosunkowo najdłuższy okres w dziejach państwowości polskiej – trwał od faktu przyjęcia chrztu w 966 r. przez Mieszka I, pierwszego historycznego władcy Polski, do trzeciego rozbioru Polski w 1795 r. Chrzest Mieszka I był wydarzeniem o znaczeniu epokowym. Zainicjował bowiem proces integracji Polski z Europą zachodnią przez włączenie do istniejącej wówczas chrześcijańskiej struktury politycz­nej, zwanej Sacrum Imperium Romanum – Świętym Cesarstwem Rzym­skim. Był to początek kształtowania w Europie  trzech nowych wspól­not, a mianowicie:

1) Kościoła katolickiego w Polsce – nowej wspólnoty religijnej, włączonej do Kościoła powszechnego założonego przez Jezusa Chrys­tusa;

2) Państwa polskiego – nowej wspólnoty politycznej – założonej przez Mieszka I;

3) Narodu polskiego – wspólnoty kulturowej, kształtowanej w ciągu wieków w oparciu o wartości zakorzenione w kulturze słowiańskiej,
a ubogaconej o wartości chrześcijańskie.

Fakt przyjęcia chrztu przez Mieszka I zainicjował proces włączania Polan i sąsiednich plemion słowiańskich do Kościoła katolickiego w ob­rządku łacińskim. Jednocześnie nastąpiło włączenie Polski do chrześ­ci­jańskiej wspólnoty politycznej, jaką było Sacrum Imperium Romanum, ukształtowane w oparciu o zakorzeniony w Ewangelii paradygmat dualizmu religijno-politycznego, na którego czele stały dwie suwe­ren­ne władze: władza duchowa (religijna) papieża i władza doczesna (po­lityczna) cesarza. Papież pełnił funkcję suwerena suwerenów. Gdy ce­sarz niemiecki zainicjował walkę z papieżem o hegemonię nad świa­tem, książę Mieszko I oddał swoje państwo pod opiekę Stolicy Apo­stol­skiej, jako część „dziedzictwa Świętego Piotra”. W ten sposób dał on Polsce najlepszą z możliwych gwarancji bezpieczeństwa. Związek Pol­ski ze Stolicą Apostolską w przyszłych wiekach będzie jej służyć jako oparcie moralne w najcięższych chwilach zmagania o zachowanie swej tożsamości kulturowej i niepodległości politycznej. Kościół katolicki
w Polsce od początku pełnił bowiem funkcje przekaźnika wartości chrześcijańskich, mających jednocześnie wymiar religijny i kulturowy. Polska – podobnie jak inne ówczesne państwa Europy zachodniej
i środkowej – była państwem katolickim, chociaż społeczeństwo było pluralistyczne. Proces nawracania plemion słowiańskich trwał bowiem kilka wieków. Kościół pełnił względem nich jednocześnie funkcję ewangelizacyjną i kulturotwórczą, polegającą na przekazywaniu lud­ności wartości zakorzenionych w Ewangelii i kulturze grecko-rzym­skiej.

Stosunkowo najmocniejsze fakty współdziałania między Państwem i Kościołem katolickim w Polsce zaistniały w okresie dynastii ja­gielloń­skiej. Najdonioślejsze znaczenie miał wkład Polski w pokojowy proces chrystianizacji Litwy przez zawarcie między Królestwem Polskim
i Wielkim Księstwem Litewskim unii, uwieńczonej Unią Lubelską (1569 r.).

Państwo polskie wyróżniało się – spośród ówczesnych państw eu­ropejskich – tolerancją i poszanowaniem wolności sumienia i religii.
W okresie reformacji w Polsce – podobnie jak w państwach Europy za­chodniej – znaczna część ludności (zwłaszcza mieszczan i szlachty) przeszła na protestantyzm, wówczas w państwach Europy zachodniej (zwłaszcza Niemcy i Francja) prowadzone były krwawe wojny na tle religijnym. Natomiast Polska była „azylem dla heretyków”. Gdy politycy postulowali, aby król Polski – na wzór książąt niemieckich – ogłosił się głową Kościoła, a tym samym zerwał jedność ze Stolicą Apostolską, wówczas król Zygmunt August oświadczył: „Nie jestem królem ludz­kich sumień” i na sejmie w Parczewie (1564 r.) przyjął uchwały So­boru Trydenckiego. Także w Polsce były napięcia i spory między­wyz­na­niowe, ale rozwiązywano je w drodze dialogu i porozumień. Świad­czą o tym układy między katolikami i protestantami (pokój toruński
w 1643 r. zwany colloquium, charitativum, konfederacja warszawska
w 1753 r.) oraz między katolikami i prawosławnymi (unia w Brześciu w 1595 r., na mocy której powstał wschodni Kościół katolicki obrząd­ku greckiego).

Pierwsza Rzeczpospolita  była państwem katolickim w wersji kon­fesyjności otwartej. Taki model państwa został wpisany do Konstytucji uchwalonej 3 maja 1791 r. (pierwszej demokratycznej konstytucji
w Europie, a drugiej w świecie – po konstytucji Stanów Zjednoczonych Ameryki). Konstytucja ta zapewniała, że „religia katolicka” jest „religią narodową i panującą”, a jednocześnie gwarantowała wolność wyznaw­com wszystkich religii. Jakkolwiek za zmianę przynależności wyzna­niowej zamieszczono w niej sankcję, to nie stosowano jej w życiu.

Pomimo silnych wpływów na polskie elity polityczne ideologii li­be­ralnej w wersji francuskiej – do Konstytucji 3 Maja nie wpisano „za­sa­dy separacji Kościoła od państwa”. Nie było tu bowiem tak silnej, jak we Francji „unii między tronem i ołtarzem”. Natomiast silna była wola współdziałania autorów Konstytucji dla ratowania Polski przed roz­kła­dem wewnętrznym i zagrożeniami zewnętrznymi.

Polska – po zawarciu Unii z Litwą – należała do najpotężniejszych państw w Europie; jednakże w okresie królów elekcyjnych – zwłaszcza za panowania Sasów – chyliła się ku upadkowi. Nie było to tylko na skutek najazdów sąsiadów, ale także słabości moralnej przedstawicieli szlachty i niektórych rodów magnackich. Były to nadużycia „demo­kra­cji szlacheckiej” i „wolności politycznej”, z których najbardziej szkod­li­we było liberum veto – swobodne „nie pozwalam” – praktyka zrywania sejmów przez deputatów szlacheckich przekupionych przez posłów Rosji carskiej bądź króla pruskiego. Zgłaszanie liberum veto – moty­wo­wane rzekomo w obronie zagrożonej wolności mniejszości – para­li­żo­wało działalność legislacyjną państwa, jego bezpieczeństwo i obron­ność. Był to przejaw stawiania prywatnych interesów ponad dobrem wspólnym Rzeczypospolitej. Trzeba jasno powiedzieć, że kryzys po­li­tyczny I Rzeczypospolitej był przejawem kryzysu moralności chrześ­ci­jańskiej w życiu publicznym. Ze strony Kościoła katolickiego były dzia­łania zmierzające do zapobieżenia upadkowi Państwa. Szczególnym te­go wyrazem były Kazania Sejmowe ks. Piotra Skargi (1536-1612),
w których jasno wskazywał, że „moralność narodowa jest warunkiem szczęścia i potęgi państwa” oraz ostrzegał przed „złą wolnością szlach­ty”, prowadzącą do anarchii. Wezwania Skargi i starania wielu po­li­ty­ków – duchownych i świeckich – do naprawy Rzeczypospolitej okazały się nieskuteczne. Widocznie chrześcijańskie zasady życia publicznego nie zakorzeniły się jeszcze dość głęboko w świadomości elity politycz­nej Polski. Odrodzenie moralne nastąpiło znacznie później.

 

 

2. Okres rozbiorów Polski

Tragiczny w dziejach Polski był okres „rozbiorów Polski” (1795-1918). Państwo polskie przestało bowiem istnieć, zaś naród polski zna­lazł się w granicach trzech sąsiednich państw o ustroju absolutnym: pra­wosławnej Rosji, protestanckich Prus i katolickiej Austrii. Rosja pro­­wadziła politykę rusyfikacji ludności polskiej i narzucała jej wyzna­nie prawosławne. Prusy prowadziły germanizację i dyskryminację Ko­ścioła katolickiego. Austria nie prowadziła walki z Kościołem kato­lic­kim, lecz ograniczała jego niezależność. W tym okresie Kościół katolic­ki stał się istotnym czynnikiem łączącym społeczeństwo polskie w je­den naród w oparciu o wartości chrześcijańskie i wspomagał go w dą­że­niach do odzyskania niepodległości. W ten sposób umacniała się więź między Kościołem i Narodem na bazie wartości chrześcijańskich.

3. Okres II-ej Rzeczypospolitej (1918-1945)

Polska po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. była państwem plu­ra­listycznym pod względem narodowościowym i wyznaniowym. W de­bacie parlamentarnej nad ustaleniem zasad stosunku państwa do reli­gii, a do Kościoła katolickiego w szczególności, toczyła się ostra pole­mika. Partie lewicowe, a zwłaszcza Polska Partia Socjalistyczna, do­ma­gały się świeckości państwa i wpisania do Konstytucji zasady „roz­dzia­łu Kościoła od państwa”. Natomiast partie prawicowe, a zwłaszcza Na­ro­dowa Demokracja, postulowały państwo wyznaniowe i nadanie Ko­ścio­łowi katolickiemu charakteru oficjalnego. Ostatecznie do Konsty­tu­cji Marcowej z 1921 r.[3] wpisano formuły kompromisowe, obejmujące gwarancje wolności religijnej w wymiarze indywidualnym i insty­tu­cjo­nalnym. Zagwarantowano w niej: 1) wolność religijną w wymiarze in­dy­widualnym (wolność sumienia i religii), obejmującą swobodę zmia­ny wyznania, oraz równość obywateli bez względu na wyznanie (art. 110-112); 2) równouprawnienie oraz podmiotowość prawną uz­na­nych związków wyznaniowych. Jednocześnie w Konstytucji tej zadekla­ro­wano, iż Kościół katolicki zajmuje „pierwsze miejsce wśród rów­no­uprawnionych wyznań” (art. 114). To oznaczało, że Kościołowi ka­to­lic­kiemu należało się pierwszeństwo honorowe za zasługi we wspo­ma­ganiu Narodu w walce o niepodległość w okresie rozbiorów. Nie­któ­rzy politycy usiłowali interpretować to „pierwszeństwo” jako uznanie wyznaniowego (katolickiego) charakteru państwa. Gdyby nawet przy­jąć trafność takiej wykładni, to była to wyznaniowość otwarta. Wszyst­kie związki wyznaniowe, które miały „uznanie” ustawowe, korzystały bowiem z takich samych uprawnień, jak Kościół katolicki, np. z prawa do nauczania religii w szkołach publicznych. Sytuacja prawa Kościoła katolickiego w II Rzeczypospolitej została uregulowana w formie Kon­kordatu z 1925 r.[4], a innych większych związków wyznaniowych w for­mie ustaw. Trzeba zauważyć, że były także takie związki wyznaniowe mniejszościowe, które czuły się dyskryminowane z powodu braku ta­kiego uznania.

4. Okres Polski Ludowej (1945-1989)

Po II wojnie światowej – w następstwie podziału Europy na mocy uk­ładu zawartego przez przywódców mocarstw zachodnich ze Sta­li­nem w Jałcie – Polska została włączona do bloku państw komu­nis­tycz­nych. W ten sposób zainicjowany został proces integracji Polski ze Związkiem Radzieckim realizowanej w oparciu o założenia ideologii ma­terialistycznej w wersji marksistowsko-leninowskiej. Politycy ko­munistyczni dążyli do narzucenia całemu społeczeństwu ideologii ate­istycznej, jakoby jedynie prawdziwej. Była to polityka laicyzacji ste­ro­wanej, zmierzającej do wykorzenienia wartości chrześcijańskich na drodze ustawowej i pozaustawowej. Przejawem tego było upań­stwo­wienie większości nieruchomości kościelnych, upaństwowienie szkół
i szpitali kościelnych, usunięcie nauczania religii ze szkół publicznych, pozbawienie Kościoła dostępu do środków społecznego przekazu.

Konstytucja PRL z 1952 r.[5] gwarantowała zasadę „rozdziału Ko­ścio­ła od państwa”, utożsamianą ze świeckością państwa, oraz prawo do „wolności sumienia i wyznania” (art. 82), jako prawo obywatelskie. W rzeczywistości była to separacja wroga. Pod jej szyldem prowa­dzo­no walkę z Kościołem, ateiści byli uprzywilejowani, zaś obywatele wie­rzący i otwarcie praktykujący – dyskryminowani. Hierarchia Kościoła ka­tolickiego stanowisko wobec polityki władzy komunistycznej okreś­li­ła w oparciu o dwie zasady: obrony praw należnych człowiekowi, praw rodziny i praw narodu; oraz gotowości do dialogu.

Pierwszą zasadą była obrona wartości chrześcijańskich zarówno teo­logicznych, jak i uniwersalnych wartości etycznych. Kościół kato­lic­ki w pewnej mierze zastępował narodowi brak suwerenności pań­stwo­wej. Dzięki temu nastąpiło wzmocnienie więzi między Kościołem i Narodem. Istotne znaczenie w tym przedmiocie miała postawa pry­ma­sa Stefana kard. Wyszyńskiego oraz kard. Karola Wojtyły, zwłaszcza po wyborze na urząd Biskupa Rzymu. Nie ulega wątpliwości, że apele Jana Pawła II o odwagę w wyznawaniu wiary w Chrystusa i w obronie praw człowieka i prawa narodu do samostanowienia, przyczyniły się do rozpadu reżimu komunistycznego.

Drugą zasadą była gotowość Kościoła do dialogu i porozumienia
z państwem dla dobra wspólnego osoby ludzkiej. Gdy po zerwaniu Kon­kordatu w 1945 r. w systemie prawa polskiego zaistniała luka, prymas Wyszyński zdecydował się na zawarcie z władzą państwową „porozu­mie­nia” w celu zapewnienia Kościołowi gwarancji możliwości pełnie­nia swojej misji. Były dwa kolejne „porozumienia” między przed­sta­wi­cielami Rządu i Episkopatu Polski (w 1952 i 1956 r.). Niestety, władze komunistyczne nie przestrzegały ich. Co więcej, prymas Wyszyński był internowany pod fałszywym zarzutem niedotrzymania poro­zu­mienia z 1950 r. Dopiero w latach 70-tych nawiązany został dialog mię­dzy rzą­dem Polski Ludowej i Stolicą Apostolską w celu zawarcia kon­wencji mię­dzynarodowej. Dialog ten nie mógł doprowadzić do zawarcia kon­wencji. Władze komunistyczne domagały się bowiem, aby Stolica Apo­stolska wyraziła uznanie dla obowiązującego porządku konsty­tu­cyj­ne­go, opartego na założeniach totalitaryzmu i zależności Polski od Związ­ku Radzieckiego.

5. Okres III-ej Rzeczypospolitej

Piąty okres został zainicjowany w 1989 r. podpisaniem „porozu­mie­nia przy okrągłym stole” między władzą komunistyczną i przed­sta­wi­cielami opozycji. Na etapie transformacji – wiodących od totali­taryz­mu do demokracji liberalnej – nastąpiły istotne zmiany także w re­la­cjach między Państwem a Kościołem. Zmianom tym towarzyszy pu­bliczna debata, w trakcie której toczą się spory ideologiczne i po­li­tyczne. Zwolennicy orientacji skrajnie liberalnej i socjaldemokratycznej dą­żą do eliminacji wartości chrześcijańskich z życia publicznego. Zaś pozostali zajmują wobec nich krytyczne stanowisko. Stosunkowo naj­trudniejsza walka na argumenty, w której dane mi było uczestniczyć
w charakterze przedstawiciela Episkopatu Polski, toczyła się w latach 1993-1998 wokół wniosku w sprawie ratyfikacji Konkordatu podpisa­ne­go w 1993 r. i projektu Konstytucji dla III Rzeczypospolitej. W wyni­ku uchwalenia Konstytucji i ratyfikacji Konkordatu w stosunkach mię­dzy państwem i Kościołem w Polsce zaistniała formalna stabilizacja. Jed­nakże nie oznacza to pełnego bezpieczeństwa w zakresie res­pek­to­wa­niu wartości chrześcijańskich w różnych dziedzinach w życiu pub­licznym.

Z punktu widzenia formalnego, kluczowe znaczenie mają nastę­pu­jące zasady konstytucyjne: 1) zasada demokratycznego państwa prawa, res­pektującego podstawowe wartości ludzkie i chrześcijańskie dzie­dzic­two narodu; 2) zasada poszanowania wolności sumienia i religii
w ży­ciu prywatnym i publicznym; 3) zasada równouprawnienia ko­ścio­łów i innych związków wyznaniowych; 4) zasada bezstronności or­ganów władzy publicznej wobec przekonań religijnych, filozo­ficz­nych i światopoglądowych z zapewnieniem swobody ich uzew­nętrz­nia­nia w życiu publicznym; 5) zasada współdziałania między pań­stwem i Kościołem  dla dobra człowieka i dobra wspólnego; 6) zasada re­gulacji stosunków między państwem a związkami wyznaniowymi
w formie dwustronnych porozumień, w tym z Kościołem katolickim
w formie międzynarodowej umowy ze Stolicą Apostolską, a z innymi związ­kami wyznaniowymi w formie ustawy uchwalonej na podstawie porozumienia między rządem i ich przedstawicielami.

Na podstawie powyższych zasad współczesna Polska jest demo­kra­tycznym państwem świeckim w wersji separacji przyjaznej. Zapewnia bowiem każdemu gwarancje wolności religijnej w życiu publicznym na zasadzie równości oraz partnerskie współdziałanie państwa z Ko­ścio­łem dla dobra człowieka i dobra wspólnego. Jednakże w procesie in­te­gracji Polski z Unią Europejską pojawiały nowe problemy. Zarzewiem nieporozumień jest wieloznaczne założenie, że Unia jest strukturą świecką, neutralną wobec przekonań religijnych, światopoglądowych
i filozoficznych. Politycy neoliberalni interpretują to założenie, jako re­la­tywizowanie wartości etycznych, w szczególności wartości chrześ­ci­jańskich, w życiu publicznym. Takie pojmowanie neutralności miało oznaczać ignorowanie przez Unię Europejską różnic w krajowych sys­te­mach relacji państwo-Kościół, a w konsekwencji zakwestionowanie in­stytucjonalnego wymiaru religii.

Kościół katolicki wykazuje zainteresowanie procesem integracji państw europejskich, zwłaszcza integracji narodów Europy zachodniej
z narodami Europy wchodniej. Większość obywateli państw człon­kow­skich Unii Europejskiej stanowią bowiem katolicy. Z tej racji Stolica Apo­stolska w okresie pontyfikatu Jana Pawła II wystąpiła z inicjatywą wpi­sania do traktatów unijnych zasad określających relacje między Unią a Kościołem i innymi wspólnotami religijnymi oraz uznania faktu, że chrześcijaństwo stanowi istotny element dziedzictwa kulturowego na­rodów europejskich. W wyniku długich sporów, jakie toczyły się podczas debaty nad projektem Konstytucji dla Unii Europejskiej, po­wyższe postulaty uwzględniono tylko częściowo. Wyrazem tego są „klau­zule o kościołach” wpisane do Traktatu Lizbońskiego (art. 17), na mocy których Unia szanuje status kościołów i innych wspólnot religij­nych oraz organizacji bezwyznaniowych, zagwarantowany w ustawo­daw­stwie krajowym państw. Na tej podstawie państwa członkowskie Unii, które mają status państwa radykalnie świeckiego (np. Francja), mogą go zachować, ale nie mogą narzucać go innym za pośrednictwem organów Unii Europejskiej. Natomiast państwa umiarkowanie świec­kie i państwa wyznaniowe mogą takimi pozostać. Oznacza to, że Unia Europejska nie może naruszać zasad relacji między państwem a Ko­ścio­łem, określonych w Konstytucji RP, w Konkordacie i innych aktach normatywnych. Natomiast odrzucony został postulat uznania prawdy historycznej, że wartości chrześcijańskie stanowią element dziedzictwa duchowego narodów europejskich. Organy Unii Europejskiej usiłują więc narzucać państwom członkowskim takie regulacje prawne, które są sprzeczne z poszanowaniem uniwersalnych wartości etycznych, ma­jących uzasadnienie w postulowanej zasadzie respektowania war­tości chrześcijańskich w życiu publicznym. Dotyczy to poszanowania ta­kich wartości etycznych, jak: prawo do życia każdej istoty ludzkiej od poczęcia do naturalnej śmierci, małżeństwa jako związku między oso­ba­mi tej samej płci, zapłodnienia in vitro. W tym kontekście przestrze­ga­nie zasad relacji państwo–Kościół, wpisanych do Konstytucji RP,
a w szczególności zasada współdziałania między państwem a Kościo­łem dla dobra człowieka i dobra wspólnego, napotyka na trudności wy­ni­kające z rozbieżności aksjologicznych. Ostatecznie poszanowanie war­tości chrześcijańskich, zakodowanych w tysiącletniej kulturze pol­skiej, zależy od aktywności politycznej obywateli w uzewnętrznianiu swych przekonań w życiu publicznym.

***

Reasumując powyższe rozważanie należy stwierdzić, że res­pekto­wa­nie wartości chrześcijańskich w 1050-letnich dziejach, jakie upły­nę­ły od Chrztu Mieszka I, przechodziło wielkie próby dziejów. W znacz­nej mierze miały na nie wpływ różnorodne ideologie. Współczesna Polska – w świetle zasad wpisanych do Konstytucji z 1997 r. – jest demokratycznym państwem świeckim, respektującym chrześcijańskie dziedzictwo Narodu. Polski model relacji między państwem a Kościołem nosi cechy oryginalności. Istotnie różni się od separacji wrogiej w wer­sji francuskiej i sowieckiej. Natomiast jest podobny do separacji przy­jaznej w wersji niemieckiej i włoskiej.

W realizacji modelu respektowania tych wartości w procesie in­te­gracji Polski z Unią Europejską pewne przeszkody stawiają zwolennicy ideologii neoliberalnej. Kościół katolicki ze swej strony, za pośred­nic­­twem Episkopatu, jak też wiernych duchownych i świeckich, jako współ­obywateli, może nie tylko przeciw tym przeszkodom pro­tes­to­wać, ale również stawiać własne postulaty i realizować je w życiu pub­licz­nym.

 

BIBLIOGRAFIA

Źródła prawa

Ioannes Paulus PP. II, Litterae encyclicae Centesimus annus saeculo ipso En­cyclicis ab editis litteris «Rerum novarum» transacto (1.05.1991), AAS 83 (1991), s. 793-867; tekst polski: Kościelne prawo publiczne. Wy­bór źródeł, red. i oprac. M. Sitarz, M. Grochowina, M. Lewicka [i in.], Wy­dawnictwo KUL, Lublin 2012, s. 318-374.

Ioannes Paulus PP. II, Litterae encyclicae de vitae humanae inviolabili bono Evan­gelium vitae (25.03.1995), AAS 87 (1995), s. 401-522; tekst pol­ski: Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II, Wydawnictwo Znak, Kra­ków 1996, s. 839-987.

Ioannes Paulus PP. II, Litterae encyclicae Redemptor hominis (4.03.1979), AAS 71 (1979), s. 257-324; tekst polski: Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II, Wydawnictwo Znak, Kraków 1996,  s. 5-76.

Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, pod­pi­sa­ny w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r., Dz. U. Nr 72, poz. 501.

Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalona przez Sejm us­ta­wodawczy w dniu 22 lipca 1952 r., Dz. U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36.

Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej,
Dz. U. nr 44, poz. 267.

Literatura

Banaszak Bogusław, Prawo konstytucyjne, Wydawnictwo C.H. Beck, War­sza­wa 1999.

Barberini  Giovanni, Stato socialista e Chiesa cattolica in Polonia. Storia – po­litica – diritto, C.S.E.O., Bologna 1983.

Bardach Juliusz, Le recontre des Eglises catholique et orthodoxe sur le terri­toires orientaux du Royaume de Pologne et de Lituanie aux XIV-XVI siècles, w: The Common Christian Roots of the European Nations. An International Colloquium in the Vatican, Le Monnier, Florance 1982, s. 817-826.

Bartel Wojciech M., The State and Christian Religions in Poland from the 16th to the 20th Centuries, w: The Common Christian Roots of the Euro­pean Nations. An International Colloquium in the Vatican, Le Monnier, Florance 1982, s. 827-842.

Bartnik Czesław, Chrześcijańska nauka o narodzie według prymasa Ste­fa­na Wyszyńskiego, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin 1982.

Borecki Paweł, Państwo laickie w świetle dorobku współczesnego konsty­tu­cjonalizmu, Przegląd Prawa Wyznaniowego 8 (2016), s. 27-46.

Buttiglione Rocco, Chrześcijanie a demokracja, Wydawnictwo Towa­rzyst­wa Naukowego KUL, Lublin 1993.

Dyduch Jan (red.), Rola i znaczenie Konkordatu 1993 r., Oficyna Wydaw­ni­cza Papieskiej Akademii Teologicznej Czuwajmy Kraków 1994.

Gowin Jarosław, Kościół po komunizmie, Znak, Fundacja im. Stefana Ba­to­re­go, Kraków 1995.

Góralski Wojciech, Adamczewski Witold, Konkordat między Stolicą Apo­stolską i Rzecząpospolitą Polską z 28 lipca 1993 r., Płockie Wydaw­nictwo Diecezjalne, Płock 1994.

Góralski Wojciech, Konkordat polski 1993. Od podpisania do ratyfikacji, Wy­dawnictwo Akademii Teologii Katolickiej, Warszawa 1998.

Grzeszczak Monika, Pojęcie demokracji i jego profilowanie w polskim
i nie­mieckim dyskursie publicznym (1989-2009), Towarzystwo Na­u­ko­we KUL, Lublin 2015.

Halecki Oskar, Historia Polski, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1992.

Jachymek Jan (red.), Religia i Kościół rzymsko-katolicki w polskiej myśli politycznej 1919-1993, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1995.

Kłoczowski Jerzy (red.), Chrześcijaństwo w Polsce. Zarys przemian 966-1979, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1992.

Konopczyński Władysław, Dzieje Polski Nowożytnej, Kra­ków 2014.

Krukowski Józef, Konkordat polski. Znaczenie i realizacja, Verba, Lublin 1999.

Krukowski Józef, Konstytucyjne zasady relacji państwo-Kościół (związki wyznaniowe), w: Ustrój polityczny i gospodarczy współczesnej Polski, red. W. Skrzydło, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1996, s. 46-54.

Krukowski Józef, Kościelne prawo publiczne. Prawo konkordatowe, To­wa­rzystwo Naukowe KUL, Lublin 2013.

Krukowski Józef, L’attitude du Cardinal Stefan Wyszyński face aux rapports entre l’Eglise et l’Etat en Pologne, w: Raccolta di scritti in onore di Pio Fedele, red. G. Barberini, Santa Maria degli Angeli, Assisi: Porziuncola, Perugia 1984, s. 913-930.

Krukowski Józef, Podstawy współdziałania Kościoła i państwa w naucza­niu Stefana kard. Wyszyńskiego, Zeszyty Naukowe KUL 30 (1982), nr 1, s. 53-66.

Krukowski Józef, Prawo Unii Europejskiej a wartości chrześcijańskie, To­wa­rzystwo Naukowe KUL, Lublin 2012.

Krukowski Józef, Sitarz Mirosław, Stawniak Henryk (red), Katolickie zasa­dy relacji państwo-Kościół a prawo polskie, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2015.

Krukowski Józef, The basis of Church-State cooperation according to the teaching of Stefan Cardinal Wyszyński, The Review of Comparative Law 1 (1988), s. 24-43.

Mariański Janusz, Kościół a współczesne problemy społeczno-moralne. Kwestie wybrane, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 1992.

Mazurek Franciszek, Prawa człowieka w nauczaniu społecznym Kościoła, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin 1991.

Misztal Henryk, Polskie prawo wyznaniowe, t. I: Zagadnienia wstępne, rys historyczny, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin 1997.

Misztal Henryk, Wolność religijna i jej gwarancje prawne, w: Prawo wy­znaniowe III Rzeczypospolitej, red. H. Misztal, Wydawnictwo Die­cez­jal­ne, Sandomierz 1999, s. 17-64.

Mojak Ryszard, Konstytucyjne zasady ustroju, w: Polskie prawo kon­sty­tu­cyj­ne. Stan prawny na dzień 1 września 1997, „Morpol”, Lublin 1997, s. 130-132.

Nowak Andrzej, Dzieje Polski, t. I: Sąd nasz ród (do 1202), Biały Kruk, Kra­ków 2014; t. II: 1202-1340: od rozbicia do nowej Polski, Biały Kruk, Kra­ków 2015.

Ogonowski Zbigniew, Filozofia polityczna w Polsce XVII wieku i tradycje de­mokracji europejskiej, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 1999.

Pietrzak Michał, Prawo wyznaniowe, Wydawnictwa Prawnicze PWN, War­sza­wa 1999.

Raina Peter (oprac.), Kościół w PRL. Kościół katolicki a państwo w świetle do­kumentów 1945-1989, t. II: lata 1960-74, Wydawnictwo W drodze, Po­znań 1995.

Raina Peter, Kardynał Wyszyński, t. I-III, Oficyna Poetów i Malarzy, Lon­dyn 1979-1988.

Ratzinger Joseph, Europa. Jej podwaliny i jutro, „Jedność”, Kielce 2005.

Stelmachowski Andrzej, Kościół katolicki w Polsce wobec wyzwań libera­liz­mu, Roczniki Nauk Prawnych 7 (1997), s. 5-21.

Uruszczak Wacław (wprow. i oprac.), Prawo wyznaniowe, Wydawnictwo Cen­trum Prawne, Kraków 1997.

Uruszczak Wacław, Konkordat z 1993 ważnym etapem w stosunkach Pol­ski ze Stolicą Apostolską, w: Konkordat 1993. Dar i zadanie dla Ko­ścio­ła i Polski, Wydawnictwo św. Stanisława Archidiecezji Krakowskiej, Kra­ków 1998, s. 95-109.

Uruszczak Wacław, Zarzycki Zarzycki (oprac.), Prawo wyznaniowe. Zbiór prze­pi­sów, Zakamycze, Kraków 2003.

Winczorek Piotr, Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej
z dnia 2 kwietnia 1997 r., Liber, Warszawa 2000.

Wojtyczek Krzysztof, Pojęcie praw człowieka, w: Prawo Konstytucyjne Rze­czypospolitej Polskiej, red. P. Sarnecki, wyd. 3, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 1999.

Zieliński Zygmunt, Wilk Stanisław (red.), Kościół w II Rzeczypospolitej, Wy­dawnictwo TN KUL, Lublin 1980.

 

Respektowanie wartości chrześcijańskich w Polsce
w procesie integracji europejskiej.
Refleksje na kanwie jubileuszu 1050-lecia Chrztu Polski

Streszczenie

Przedmiotem rozważań jest wyjaśnienie zagadnień dotyczących res­pek­to­wania wartości chrześcijańskich w Polsce w procesie transformacji ustrojowych wiodących od totalitaryzmu komunistycznego do demokracji li­beralnej oraz integracji Polski z Unią Europejską. Rozważanie to obej­mu­je dwie części. W pierwszej części jest wyjaśnienie pojęcia wartości chrześ­cijańskich, którymi kierują się chrześcijanie; należy w nim wy­róż­nić dwa podzbiory: 1) zbiór wartości specyficznie chrześcijańskich, który obejmuje wartości teologiczne – prawdy wiary i zasady postępowania za­warte w Objawieniu chrześcijańskim; 2) uniwersalne zasady etyczne, bę­dą­ce podstawą porządku społecznego w państwie demokratycznym, ma­ją­ce genezę w wartościach chrześcijańskich i rozumnej naturze ludzkiej.
W dru­giej części jest scharakteryzowany problem respektowania wartości chrześcijańskich w życiu publicznym Narodu polskiego w pięciu kolejnych okresach jego dziejów: od Chrztu Mieszka I (966 r.) do III Rze­czypos­po­li­tej. Na podstawie zasad zawartych w Konstytucji z 1997 r. Autor wykazuje, że współczesne Państwo polskie jest państwem świeckim, które res­pek­tu­je chrześcijańskie dziedzictwo Narodu. Natomiast Unia Europejska narzu­ca mu takie regulacje, które zmierzają do eliminacji wartości chrześ­cijań­skich z życia publicznego.

 

Słowa kluczowe: demokracja, humanizm chrześcijański, państwo, Ko­ściół, prawo, godność ludzka


The Respect of Christian Values in Poland
in the Process of European Integration.

The Reflections at the Groundwork of Jubilee of Christening
 of Poland

Summary

The aim of the considerations is to explain the issues related to the res­pect of Christian values in Poland in the process of political trans­for­mation leading from the communist totalitarianism to the liberal de­mo­cracy and Polish integration with the European Union. The considerations include two parts. The first part explains the concept of Christian values ​​that guide the Christians; it should be divided into two subsets: 1) the ​​spe­ci­fically Christian values, which include theological values – the truths of faith and the rules of conduct contained in Christian revelation; 2) the uni­versal ethical principles which are the base of the social order in a demo­cra­tic state, having origins in Christian values ​​and rational human nature. The second part is characterizes the problem of the respect of Christian values ​​in public life of the Polish Nation in five periods of its history: from the Baptism of Mieszko I (966) to the Third Republic. On the basis of the principles in the Constitution of 1997, the author shows that the modern Polish state is a secular state that respects the Christian heritage of the Nation. On the other hand, the European Union imposes rules which aim is to eliminate Christian values ​​from public life.

 

Key words: democracy, Christian humanism, state, Church, law, human dig­nity

 

Information about Author: Rev. Józef Krukowski, J.C.D., Professor – Pre­si­dent of the Legal Commission of the Lublin Branch of the Polish Academy of Sciences, Al. Racławickie 14, 20-950 Lublin, Poland; e-mail: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.



[1] Ioannes Paulus PP. II, Litterae encyclicae Redemptor hominis (4.03.1979), AAS 71 (1979), s. 257-324; tekst polski: Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II, Wydawnictwo Znak, Kraków 1996,  s. 5-76, nr 14; Tenże, Litterae encyclicae de vitae humanae inviolabili bono Evangelium vitae (25.03.1995), AAS 87 (1995), s. 401-522; tekst polski: Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II, s. 839-987, nr 2.

[2] Ioannes Paulus PP. II, Litterae encyclicae Centesimus annus saeculo ipso Encyclicis ab edi­tis litteris «Rerum novarum» transacto (1.05.1991), AAS 83 (1991), s. 793-867; tekst polski: Ko­ściel­ne prawo publiczne. Wybór źródeł, red. i oprac. M. Sitarz, M. Grochowina, M. Lewicka [i in.], Wy­dawnictwo KUL, Lublin 2012, s. 318-374, nr 46.

[3] Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Dz. U. Nr 44, poz. 267.

[4] Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r., Dz. U. Nr 72, poz. 501.

[5] Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalona przez Sejm ustawodawczy
w dniu 22 lipca 1952 r., Dz. U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36.