Ustawodawca w kan. 515 § 1[1] stanowi: „Parafia jest określoną wspól­notą wiernych, utworzoną na sposób stały w Kościele party­ku­lar­nym, nad którą pasterską pieczę, pod władzą biskupa diecezjalnego, powierza się proboszczowi jako jej własnemu pasterzowi”. Parafia jest erygowana zgodnie z prawem i posiada osobowość prawną ipso iure (kan. 515 § 3). Z przepisu tego wynika, że parafia, będąc osobą pra­wną nie posiada własnych statutów. Z drugiej strony, ustawodawca
w przepisach dotyczących zarządzania dobrami kościelnymi odwołuje się do przestrzegania statutów. W kan. 1281 § 1 in principio stanowi:
Przy zachowaniu przepisów statutów”.

Brak statutów parafii posiada również swoje odzwierciedlenie
w polskim porządku prawnym. Zgodnie z art. 4 ust. 2 Konkordatu: „Rzeczpospolita Polska uznaje również osobowość prawną wszystkich instytucji kościelnych terytorialnych i personalnych, które uzyskały ta­ką osobowość na podstawie przepisów prawa kanonicznego”
[2]. W celu uznania jej osobowości prawnej na gruncie prawa państwowego wy­magane jest powiadomienie właściwego wojewodę (art. 13 ust 1-3)[3]. Ustawodawca nie określa wymogu zatwierdzenia statutu parafii.

Zauważyć należy, że ustawodawca w Księdze V KPK/83 dziewięć ra­zy odwołuje się do statutów (kan. 1257 §§ 1-2; 1279 §§ 1-2; 1280; 1281 §§ 1-2; 1292 § 2; 1295). Nie jest jednak dokładnie sprecyzowane, jakiego rodzaju statuty ma na myśli? Nawiązując do kan. 1257 § 2: „Wszystkie dobra doczesne, należące do Kościoła powszechnego, do Stolicy Apostolskiej lub do innych publicznych osób prawnych […] rzą­dzą się kanonami, które następują, oraz własnymi statutami”. Zało­że­nie o językowej racjonalności ustawodawcy[4] nakazuje sądzić, że usta­wodawcy chodzi o statuty publicznych osób prawnych w Kościele[5]. Na­danie statutów parafii na mocy ustawy pozwoliłoby na uszczegóło­wie­nie nie tylko sposobu działania parafii, ale przede wszystkim nadałoby skuteczność wymogom określonym przez prawo kanoniczne doty­czą­cym aktów nadzwyczajnego zarządzania, jak i alienacji w państwo­wym porządku prawnym.

Co do zasady, akty nadzwyczajnego zarządzania dobrami kościel­ny­mi powinny być określone w statutach (kan. 1281 § 2), jeśli ich nie ma, biskup diecezjalny zobowiązany jest ustanowić akty nadzwyczajnego zarządzania dla podległych mu osób prawnych[6]. Natomiast w przy­pad­ku aktów alienacji, w statutach powinna być określona kompetentna władza dla udzielenia zgody dla osób prawnych nie podlegających bi­skupowi diecezjalnemu (kan. 1292 § 1).

Przedmiotem badań będzie próba odpowiedzi na pytanie, czy pa­ra­fia powinna mieć nadane własne statuty? Odpowiadając na to pytanie, w pierwszej kolejności należy przedstawić pojęcie statutów w prawie ka­nonicznym, a następnie ukazać sposoby ustanowienia osoby pra­wnej oraz znaczenie statutu w kanonicznym porządku prawnym.
W dalszej części rozważań, należy wskazać możliwość zatwierdzenia statutów parafii według prawa cywilnego. Zakończenie będzie stano­wi­ła reasumpcja podjętych badań i pokazanie ewentualnego znaczenia statutów parafii w aspekcie zarządzania dobrami kościelnymi.

1. Pojęcie statutu

Podstawę prawną dla określenia pojęcia „statutu” stanowi kan. 94
§ 1: „Statuty w sensie właściwym oznaczają zarządzenia wydawane zgodnie z prawem w zespołach osób lub rzeczy, określające ich cel, konstytucję, zarząd i sposoby działania”. W literaturze kanonistycznej sporne jest, czy ustawodawca w cytowanym kanonie podaje definicję czy tylko wyjaśnienie pojęcia „statut”
[7]. R. Sobański zauważa, że na równi z nazwą „statut” ustawodawca kodeksowy używa nazw: ius pro­prium (kan. 307 § 3; 597; 598 § 2; 600; 607 § 2; 616 § 1), con­sti­tu­tiones (kan. 581; 587 § 1; 595; 596 § 1; 598 § 1; 601), ordinatio (kan. 243; 261; 543 § 1), a nawet lex (kan. 573 § 2; 619)[8].

Z treści kan. 94 wynika, że statuty są wydawane w zespołach osób[9] lub rzeczy[10] i mogą – w ramach obowiązującego prawa powszechnego – regulować sprawy wewnętrzne osoby prawnej. Norma prawna okre­ślona w kan. 94 koresponduje z kan. 115 § 1, zgodnie z którym „Oso­ba­mi prawnymi w Kościele są albo zespoły osób albo zespoły rzeczy”. Podkreślić należy, że kan. 115 § 1 nie odnosi się do pojęcia parafii zdefiniowanego w kan. 515 § 1. W kanonie tym, parafia nie jest okreś­lo­na jako zespół osób lub rzeczy, ale jako „wspólnota wiernych utwo­rzo­na na spo­sób stały w Kościele”[11].

W polskim tłumaczeniu kan. 94 § 1 nieprecyzyjnie przetłuma­czo­no łacińskie sformułowanie: sunt […] iuris conduntur – „statuty są wy­da­wane”. Zdaniem R. Sobańskiego, statuty mogą być nadawane przez zew­nętrzne podmioty władzy, czy to ustawodawczej, czy wykonawczej lub uchwalone. Jeśli statuty zostały nadane mocą władzy ustawo­daw­czej, wówczas rządzą się przepisami o ustawach (kan. 94 § 3)[12]. Jeśli zaś statuty zostały uchwalone przez tworzących zespół, ich włączenie w kanoniczny porządek prawny dokonuje się zgodnie z przepisami pra­wa przez ich przejrzenie (np. kan. 299 § 3; 451), aprobatę lub za­twierdzenie przez kompetentną władzę kościelną[13].

Statuty osoby prawnej są zarządzeniami (ordinationes) wydanymi dla osoby prawnej, określającymi cel, konstytucję, zarząd i sposób dzia­łania osoby prawnej. Przepisy określone w statucie nie mogą być sprzecz­ne z prawem powszechnym i prawem partykularnym. Ponadto mają respektować prawa nabyte osób trzecich, uwzględniać ewentu­alne dyspozycje fundacyjne oraz wymogi dobra wspólnego Kościoła[14].

Co do ogólnej zasady, treść statutu – zgodnie z kan. 94 § 1 – po­winna określać:

1) cel osoby prawnej (odnosi się do dzieł pobożności, apostolatu lub miłości czy to duchowej czy materialnej, kan. 114 § 2);

2) konstytucję (określenie: nazwy, siedziby, kształtu prawnego
i struktury, jej nabycia, charakteru i utraty przynależności, praw i obo­wiązków w zależności od natury zespołu);

3) zarząd (dotyczy składu osobowego, zadań, sposobu powo­ły­wa­nia i odwoływania);

4) oraz sposoby działania (dotyczy podejmowania decyzji, re­pre­zentowania osoby prawnej na zewnątrz oraz władzę nadzoru)[15].

Ustawodawca kodeksowy wyraźnie nakazuje sporządzenie wła­snych statutów: konferencjom biskupów (kan. 451); diecezjom (kan. 548 § 1); diecezjalnej radzie duszpasterskiej (kan. 513); radzie kapłań­skiej (kan. 496); kapitułom katedralnym i kolegiackim (kan. 505); in­sty­tutom życia konsekrowanego (kan. 586; 587); konferencjom wyż­szych przełożonych (kan. 709); sanktuariom diecezjalnym (kan. 1232 §§ 1-2); stowarzyszeniom życia apostolskiego (kan. 732); uniwer­syte­tom (kan. 809; 816 § 2); stowarzyszeniom wiernych (kan. 299 § 3). Niemniej jednak w żadnym kanonie nie wskazuje, aby parafie posia­da­ły własne statuty.

2. Osobowość prawna a własne statuty

Stosownie do kan. 114 § 1 można określić dwa sposoby usta­no­wie­nia publicznej osoby prawej w Kościele: „Osoby prawne są usta­nowio­ne albo na mocy samego przepisu prawa, albo przez specjalne przy­znanie kompetentnej władzy, wydane w formie dekretu jako zespoły osób lub rzeczy”. Podobną zasadę prawną stanowi kan. 116 § 2: „Osoby prawne publiczne otrzymują tę osobowość, bądź mocą samego prawa, bądź specjalnym dekretem kompetentnej władzy”.

Ustawodawca w KPK/83 reguluje, że osobowość prawną z mocy sa­mego prawa nabywają: seminaria duchowne (kan. 238 § 1); diecezje (kan. 373)[16]; prowincje kościelne (kan. 432 § 2); konferencja bisku­pów (kan. 449 § 2); oraz parafie (kan. 515 § 3). W celu ich erygowania nie jest wymagane zatwierdzenie ich statutów. Natomiast w celu utwo­rzenia parafii, ustawodawca nakłada na biskupa diecezjalnego jeden wy­móg – wysłuchania rady kapłańskiej (kan. 515 § 3). Do ważności aktu należy przestrzegać wymogi zawarte w kan. 127 § 2, 2°.

Drugim sposobem uzyskania osobowości prawnej w Kościelne jest wydanie dekretu przez kompetentną władzę kościelną[17]. Podstawę praw­ną stanowi kan. 117: „Żaden zespół osób lub rzeczy, pragnący otrzy­mać osobowość prawną, nie może jej uzyskać, chyba że jego sta­tuty zostały zatwierdzone przez kompetentną władzę”. Zauważyć na­leży, że kanon ten odnosi się do zespołu osób: np. konferencja bisku­pów (kan. 447), prałatura personalna (kan. 294), stowarzyszenia wiernych różne od instytutów życia konsekrowanego (kan. 298 § 1) lub może odnosić się do rzeczy np. fundacja autonomiczna (kan. 115
§ 3), pobożna fundacja autonomiczna (kan. 1303 § 1, 1°). Regułę tę potwierdza dyspozycja zawarta w kan. 94 § 1 in principio: „Statuty […] są wydawane zgodnie z prawem w zespołach osób lub rzeczy”. Apro­bata (probatio) statutu dla zespołu osób lub rzeczy jest zatwierdzeniem administracyjnym, który stanowi, że cel osoby prawnej odnosi się do dzieł pobożności, apostolatu lub miłości czy to duchowej, czy ma­te­rial­nej (kan. 114 § 2). Uznanie statutu nie jest ustanowieniem osoby praw­nej, ponieważ te są erygowane przez kompetentną władzę kościelną, na­tomiast ich statuty zostają im nadane przez władzę ustawodawczą lub wykonawczą. Jeśli są nadane przez władzę ustawodawczą, ich sta­tu­ty zostają promulgowane i rządzą się przepisami o ustawach (kan. 94
§ 3).

Wśród kanonistów nie ma zgodności, czy kan. 117 należy stosować również do osób prawnych ustanowionych ipso iure[18]. Semantyczne znaczenie słów zastosowanych w kan. 117 wydaje się być decydujące. Kan. 117 dotyczy zespołu osób lub rzeczy, który uzyskuje osobowość prawną na prośbę zespołu po uprzednim nadaniu im statutów. Pa­ra­fia natomiast, zgodnie z kan. 515 § 3, nabywa osobowość prawną na mo­cy samego prawa. Zestawienie przedstawionych kanonów po­zwa­la po­sta­wić następujący wniosek: osoby prawne ustanowione ipso iure (np. pa­rafie) nie wymagają nadania lub zatwierdzenia statutów, natomiast zespoły osób lub rzeczy, które chcą uzyskać osobowość praw­ną, mu­szą mieć zatwierdzone statuty przez kompetentną władzę kościelną (kan. 117).

3. Znaczenie statutów w prawie kanonicznym

Statut jest aktem normatywnym regulującym wewnętrzną orga­ni­za­cję, zarząd, strukturę organizacyjną i sposób działania osoby praw­nej. W przypadku prywatnych osób prawnych, ich dobra doczesne rzą­dzą się własnymi statutami (kan. 1257 § 2). W prawie kanonicznym, statutów nie należy mylić z instrukcją, z prawem partykularnym czy
z przepisami porządkowymi. Statuty ustanowione i promulgowane przez władzę ustawodawczą, rządzą się przepisami kanonów o usta­wach (kan. 94 § 3). Instrukcje natomiast wyjaśniają przepisy ustaw oraz rozwijają i określają racje, które należy uwzględnić przy ich prze­strzeganiu. Są wydawane na użytek tych, którzy mają się troszczyć
o wprowadzenie ustaw w życie i obowiązują ich w wykonywaniu ustaw (kan. 34 § 1). Instrukcje nie zmieniają ustaw, jeśli którejś nie da się pogodzić z przepisami ustaw, są pozbawione wszelkiej mocy (kan. 34 § 2). Ustawodawca w kan. 1276 § 2 upoważnia ordynariusza do wydania szczegółowych instrukcji w granicach prawa powszechnego
i partykularnego, aby „uregulować zarząd dóbr kościelnych”. Wydawa­nie instrukcji nie jest jedynie biernym wyjaśnianiem stosowania pra­wa, ale ma na celu bieżące wyjaśnianie prawa, do których odnoszą się, uwzględ­niając przy tym prawa, zwyczaje prawne i okoliczności. Po­nad­to wydanie instrukcji nie jest autentyczną interpretacją prawa, ale za­wiera wskazania dotyczące jego stosowania[19].

Statuty różnią się również od prawa partykularnego (zob. kan. 8
§ 2), jak i przepisów porządkowych (kan. 95). Pierwsze są promulgo­wane przez biskupa diecezjalnego dla całej diecezji. Drugie, oznaczają prawne reguły, które powinny być przestrzegane np. na zebraniach. Określają one sprawy związane ze zwołaniem, kierowaniem i sposo­bem postępowania
[20].

Pozostaje zatem odpowiedzieć na pytanie, jakie znaczenie mają mieć nadane statuty dla parafii? Wydaje się, że mija się z celem nada­wa­nie statutu dla 10 207 istniejących parafii w Polsce[21]. Stanowiłoby to zbyteczne mnożenie bytów ponad potrzebę[22]. Z drugiej jednak strony, posiadanie przez parafię własnych statutów mogłoby uszczegółowić za­rząd dobrami kościelnymi (por. kan. 1232), zwłaszcza gdy chodzi
o akty nadzwyczajnego zarządzania, jak i akty alienacji. Tezę taką po­twierdza odwoływanie się ustawodawcy kościelnego do statutów osoby prawnej. Według norm zawartych w KPK/83, statuty mają określić m.in.: zarząd dóbr (kan. 1279 § 1); zarządców osoby prawnej (kan. 1279 § 2); zadania rady do spraw ekonomicznych (kan. 1280); akty nadzwyczajnego zarządzania (kan. 1281 § 1); kompetentną władzę udzielenia zgody na akty alienacji dla osób niepodlegających władzy biskupa diecezjalnego (kan. 1292 § 1) oraz transakcje, które mogą po­gorszyć patrimonium kościelnej osoby prawnej (kan. 1295).

Należy jednak zgodzić się, że nie ma prawnego obowiązku, aby pa­rafia posiadała własne statuty. Postulat nadania własnego statutu para­fii można uzasadnić na podstawie dyskusji Coetus de bonis Ecclesiae temporalibus, której celem było dostosowanie przepisów prawa kano­nicznego do wskazań zawartych w nauce Soboru Watykańskiego II, uwzględniając zasady rewizji opracowane przez Papieską Komisję ds. Rewizji Kodeksu Prawa Kanonicznego[23]. Podczas dyskusji nad pro­jek­tem kan. 1281 postulowano, aby statuty kościelnej osoby prawnej były zgodne z przepisami prawa cywilnego. Dotyczyło to w szczególności skutków prawnych nadzwyczajnego zarządzania, aby akty nieważne według prawa kanonicznego, również miały sankcję nieważności
w prawie cywilnym
[24]. W związku z tym, statuty parafii powinny od­po­wiadać wymogom prawa cywilnego oraz powinny być nadane na pod­stawie ustawy państwowej. Nie jest to jednak zrównanie KPK/83 ze statutami[25], ale wpisanie wybranych wymogów prawa kanonicznego dotyczących zarządzania dobrami kościelnymi w statutach, aby mogły być one skuteczne w państwowym porządku prawnym.

Biorąc pod uwagę skuteczność prawa kanonicznego na forum pra­wa cywilnego, nadanie statutów parafii jest bardziej skuteczne, niż za­stosowanie klauzuli do zawieranych umów cywilno-prawnych przez parafie[26]. W szczególności dotyczy to umowy sprzedaży. Zastosowanie klauzuli w umowach sprzedaży jest niezgodne z art. 157 Kodeksu cy­wilnego[27]: „Własność nieruchomości nie może być przeniesiona pod warunkiem ani z zastrzeżeniem terminu”. W związku z tym, statuty pa­rafii mogłyby stanowić rozwiązanie opcjonalne i bardziej pożyteczne dla obrotu majątkiem kościelnym.

4. Statuty parafii w polskim prawie cywilnym

Ustrój, jak i sposób działania parafii w państwowym porządku prawnym nie został tak szczegółowo określony, jak w prawie kano­nicz­nym. Ponadto, przepisy państwowe dotyczące zarządzania majątkiem parafialnym nie nawiązują wprost do regulacji zawartych w prawie ka­nonicznym[28]. To z kolei powoduje, że przepisy prawne dotyczące wła­dzy nadzorczej, w szczególności uzyskanie upoważnienia od ordy­na­riusza na akty nadzwyczajnego zarządzania (kan. 1281 § 1), czy zgo­dy[29] biskupa diecezjalnego na akty alienacji (kan. 1291) nie mają za­sto­sowania w państwowym porządku prawnym, z uwagi na fakt, że KPK/83 nie stanowi źródeł powszechnie obowiązującego prawa (art. 87 ust. 1 Konstytucji RP)[30].

Jednym z rozwiązań obowiązywania wymogów prawa kanonicz­ne­go dotyczących aktów nadzwyczajnego zarządzania, jak i aktów alie­na­cji może być nadanie statutów parafii, w których zostanie określony sposób działania parafii i zakres kompetencji proboszcza w zawiera­niu umów cywilno-prawnych.

Zgodnie z art. 38 k.c.: „Osoba prawna działa przez swoje organy
w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej statucie”. Zało­żenie o językowej racjonalności ustawodawcy nakazuje przyjąć, że sta­tuty osoby prawnej dopiero wtedy będą miały moc obowiązującą, gdy zostaną nadane na podstawie ustawy
[31], tzn. że ustawa, na której opiera się działanie osoby prawnej ma stanowić podstawę do nadania sta­tu­tów parafii. Jednak ustawodawca cywilny zarówno w u.s.p.k.k., jak
i w Konkordacie uregulował jedynie sposób nabywania osobowości prawnej (art. 6-9 i art. 13 u.s.p.k.k., oraz art. 4 ust. 2 Konkordatu) oraz wskazał piastunów organów kościelnych jednostek organizacyjnych (art. 7 ust. 3; art. 8 ust 2 u.s.p.k.k.). Jednak wzmianka o ewentualnych statutach kościelnej osoby prawnej została pominięta. Zauważyć należy, że z faktu uznania osobowości prawnej kościelnych jednostek orga­ni­zacyjnych nie wynika sposób działania osoby prawnej. Podobnie za­kres kompetencji nie wynika z faktu powołania osoby fizycznej do peł­nienia funkcji piastuna organu osoby prawnej – te regulacje powinny być określone w statutach osoby prawnej.

W związku z tym, zasadne jest postawienie postulatu de lege feren­da, aby znowelizowano u.s.p.k.k. i dodano: „sposób działania parafii re­gu­lu­je jej statut”. W ten sposób, zasada działania osoby prawnej byłaby czy­telna dla kontrahentów zawierających umowy z kościelną osobą praw­­ną. Z kolei brak statutów opartych na ustawie wskazuje, że pro­boszcz będący piastunem organu parafii nie posiada jakichkolwiek praw­nych ograniczeń w dokonywaniu aktów nadzwyczajnego zarzą­dza­­nia, jak i aktów alienacji dóbr kościelnych[32].

W sprawie statutów opartych na ustawie warto przedstawić wy­ra­żony pogląd J. Frąckowiaka: „Skoro osoba prawna działa w sposób prze­widziany przez ustawę i opartym na niej statucie, to w razie braku zgody wskazanego w ustawie lub statucie organu, po­winno się dojść do wniosku, że nie mamy do czynienia z oświadcze­niem woli osoby praw­nej. Mając jednak na uwadze, że tylko ustawa ma charakter powszech­nie wiążący, a statut jest wewnętrzną regula­cją wynikającą z umowy osób tworzących osobę prawną, wniosek ten byłby za daleko idący. Stosując do aktów woli piastunów organu osoby prawnej odpowiednio przepisy o czynnościach prawnych, na­leżałoby uznać, iż brak w oś­wiadczeniu woli osoby prawnej, elementu wymaganego przez ustawę, zgodnie z art. 58 k.c., powodować powinien nieważność takiego oś­wiadczenia. Ujmując rzecz nieco inaczej, należałoby wtedy powiedzieć, że oświadczenie woli osoby prawnej w ogóle nie zostało złożone, bo­wiem wola pias­tunów jej organu nie została wyrażona tak, jak prze­wi­duje to ustawa. Natomiast wprowadzenie przez statut, czyli umowę dal­szego wymo­gu dla wyrażenia woli przez piastunów organu osoby prawnej, ze względu na swój charakter tylko wewnętrznego obowią­zy­wania, nie powoduje takich skutków. Jeżeli więc zachowane zostały ustawowe wymogi wyrażenia woli przez piastunów osoby prawnej, to oświad­czenie woli osoby prawnej jest w pełni skuteczne i ważne. Na­tomiast osoby pełniące funkcję piastuna organu osoby prawnej mogą ponieść odpowiedzialność organizacyjną”[33].

Z przedstawioną tezą należy się zgodzić, ponieważ oświadczenie woli piastunów ma wynikać z ustawy, a statut ma charakter wew­nętrz­nej regulacji osoby prawnej, która jest oparta na ustawie. Statuty sta­no­wią dalszy wymóg wynikający z ustawy. Sądzić należy, że łatwiej jest wprowadzić przepis do ustawy, że piastuny osób prawnych działają na podstawie prawa kanonicznego, niż ustanawiać statuty dla ponad
10 tys. parafii w Polsce. W tym celu wymagana jest legitymizacja usta­wo­wa konkretnych przepisów prawa kanonicznego, tzn. uznanie prze­pisów prawa kanonicznego jako część obowiązującego porządku praw­nego ustanowionego na mocy ustawy lub umowy między­naro­do­wej
[34]. Jednak teoria recepcji prawa kanonicznego do państwowego po­rządku prawnego rodzi problem poszanowania art. 1 Konkordatu: „Rzecz­pospolita Polska i Stolica Apostolska potwierdzają, że Państwo
i Kościół katolicki są – każde w swej dziedzinie – niezależne i auto­no­miczne oraz zobowiązują się do pełnego poszanowania tej zasady we wzajemnych stosunkach i we współdziałaniu dla rozwoju człowieka
i dobra wspólnego”. Artykuł ten nakłada na obie strony obowiązek wzajemnego poszanowania prawa. Tak jak Kościół zobowiązany jest respektować państwowy porządek prawny, analogicznie państwo zo­bowiązane jest do poszanowania prawa wewnętrznego Kościoła – KPK/83. Nie oznacza to jednak przeszkody, aby ustawa mogła uzna­wać niektóre przepisy prawa kanonicznego, zwłaszcza te, które doty­czą wyrażenia zgody przez ordynariusza w celu dokonania aktów nad­zwyczajnego zarządzania. Wymownym przykładem uznania prze­pi­sów prawa kanonicznego jest wyznaniowa forma zawarcia małżeń­stwa, które jest zawierane w trybie art. 10 Konkordatu i art. 1 § 2 i 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego
[35]. Małżeństwo zawierane według tego trybu, posiada skutki zarówno kanoniczne, jak i cywilne[36].

Oprócz uznania wybranych przepisów prawa kanonicznego na mo­cy ustawy lub nadania statutów na mocy ustawy, pojawia się rów­nież problem jawności przepisów prawnych zawartych w rejestrze są­do­wym. Nadane statuty osoby prawnej i określony w niej sposób dzia­ła­nia osoby prawnej może wtedy wywierać skutek prawny, gdy osoby zainteresowane będą mogły uzyskać odpis z rejestru sądowego. Za­u­wa­żyć jednak należy, że ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym[37] nie przewiduje rejestru parafii, jak i innych jed­no­s­­tek organizacji kościelnej[38]. W u.s.p.k.k. ustawodawca przewiduje je­­­dy­nie obowiązek powiadomienia właściwego wojewodę o utwo­rze­niu parafii (art. 13 ust. 1), jednak nie wspomina o rejestrze jednostek or­ga­nizacyjnych Kościoła katolickiego. Zasadę prowadzenia rejestru ko­­ścio­łów i innych związków wyznaniowych reguluje dopiero roz­po­rzą­dzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia
31 mar­ca 1999 r. w sprawie rejestru kościołów i innych związków wy­znanio­wych
[39]. Według tego rozporządzenia, ujawnieniu w rejestrze po­dlegają m.in. dane dotyczące reprezentowania związków wyzna­nio­wych oraz ich poszczególnych osób prawnych (§ 5 ust. 1). Przy czym, rejestr ten nie ma zastosowania do kościołów i związków wyznanio­wych, które po­siadają ustawy indywidualne (art. 18 ust. 1 u.g.w.s.w.). W takiej sy­tuacji należy zgłosić kolejny postulat de lege ferenda, aby us­ta­wodawca państwowy w sposób jasny i precyzyjny określił zasadę jawności sta­tutów w Krajowym Rejestrze Sądowym[40]. Wszelkie nie­pre­cyzyjne sfor­mułowania przepisu będą podlegały interpretacji na ko­rzyść zasady autonomii woli stron.

Tego rodzaju rejestr nie będzie ingerowaniem w sprawy własne Ko­ścioła (art. 2 u.s.p.k.k.), a tym samym nie będzie naruszeniem za­sa­dy autonomii Państwa i Kościoła. Treść statutu ujawnionego w reje­strze, będzie zależała od kompetentnej władzy kościelnej zatwier­dza­ją­cej własny statut parafii.

Wnioski

Przeprowadzona analiza pozwala na wyciągnięcie następujących wniosków: parafia jest erygowana zgodnie z prawem kanonicznym
i posiada osobowość prawną ipso iure (kan. 515 § 3). W celu jej usta­no­wie­nia nie jest wymagane nadanie własnych statutów, jak ma to miej­sce w przypadku zespołu osób lub rzeczy (kan. 117). Brak statutów pa­rafii posiada również swoje odzwierciedlenie w państwowym po­rządku prawnym (art. 4 ust. 2 Konkordatu).

Co do zasady, zarządzanie dobrami kościelnymi jest określone
w prawie kanonicznym oraz w statutach. Ustawodawca w Księdze V KPK/83 dziewięć razy odwołuje się do statutów (kan. 1257 §§ 1-2; 1279 §§ 1-2; 1280; 1281 §§ 1-2; 1292 § 2; 1295). Dlatego kwestia sta­tutów nie może być pomijana, podejmując akty nadzwyczajnego zarzą­dzania (kan. 1281 § 1).

Interesujące jest to, że ustawodawca kodeksowy wyraźnie nakazuje sporządzenie własnych statutów m.in.: konferencjom biskupów (kan. 451), instytutom życia konsekrowanego (kan. 586; 587); sanktuariom diecezjalnym (kan. 1232 §§ 1-2); uniwersytetom (kan. 809; 816 § 2); stowarzyszeniom wiernych (kan. 299 § 3), niemniej jednak nie ma żadnego kanonu, określającego obowiązek nadania statutów parafii.

Posiadanie przez parafię własnych statutów mogłyby uszczegó­ło­wić zarząd dobrami kościelnymi (por. kan. 1232), zwłaszcza, gdy cho­dzi o skuteczność kanonicznych wymogów na forum prawa cywilnego. Podczas dyskusji Coetus de bonis Ecclesiae temporalibus, postulowano, aby statuty kościelnej osoby prawnej były zgodne z przepisami prawa cy­wilnego, tak aby akty nieważne według prawa kanonicznego, rów­nież miały sankcję nieważności w prawie cywilnym.

W tym celu wymagane jest, aby nadane statuty były oparte na us­ta­wie (art. 38 k.c.). Przy czym ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w RP nie posiada takiego przepisu, stąd pojawia się postulat de lege ferenda, aby dodano: „sposób działania parafii reguluje jej statut”. Łatwiej jest jednak wprowadzić nowy prze­pis do ustawy, że piastuny osób prawnych działają na podstawie prawa kanonicznego, niż ustanawiać statuty dla ponad 10 tys. parafii w Polsce. W tym celu wymagana jest legitymizacja ustawowa konkretnych prze­pisów prawa kanonicznego, na mocy ustawy lub umowy między­na­ro­do­wej.

Oprócz recepcji prawa kanonicznego w ustawie państwowej lub na­dania statutów opartych na ustawie pojawia się również problem jaw­ności przepisów prawnych zawartych w rejestrze sądowym. Us­ta­wa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym nie prze­widuje rejestru parafii, jak i innych jednostek organizacji kościel­nej, stąd pojawia się drugi postulat de lege ferenda, aby ustawodawca państwowy w sposób jasny i precyzyjny określił zasadę jawności sta­tutów w Krajowym Rejestrze Sądowym.

 

BIBLIOGRAFIA

Źródła prawa

Codex Iuris Canonici auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulgatus (25.01.1983), AAS 75 (1983), pars II, s. 1-317; tekst polski w: Kodeks Pra­wa Kanonicznego, przekład polski zatwierdzony przez Konferencję Episkopatu, Pallottinum, Poznań 1984.

Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r., Dz. U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318; Sollem­nis conventio inter Apostolicam Sedem et Poloniae Rem Pub­li­cam (28.07.1993), AAS 90 (1998), s. 310-329.

Pontificia Comissio Codici Iuris Canonici Recognoscendo, Commu­nicatio­nes 1 (1969), s. 81-89; 12 (1980), s. 416-417.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.

Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Kato­lic­kie­go w Rzeczypospolitej Polskiej, Dz. U. z 2013 r., poz. 1169 z późn. zm.

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, Dz. U. z 2016 r., poz. 380 z późn. zm.

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz. U.
z 2015 r., poz. 2082 z późn. zm.

Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyzna­nia, Dz. U. z 2005 r. Nr 231, poz. 1965 późn. zm.

Ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym, Dz. U.
z 2016 r., poz. 687 z późn. zm. 

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia
31 mar­ca 1999 r. w sprawie rejestru kościołów i innych związków wy­zna­niowych, Dz. U. Nr 38, poz. 374.

Literatura

Brown Philip, Square pegs in round holes. Toward a better model of parish ci­vil law structures, The Jurist 69 (2009), s. 261-310.

Fox Joseph, The status of the parish in the 1983 Code of Canon Law, Chica­go Studies 46 (2007), s. 50-65.

Frąckowiak Józef, System prawa prywatnego, w: Prawo cywilne część ogól­na, red. M. Safjan, t. I, Wydawnictwo C.H. Beck, Instytut Nauk Praw­nych PAN, Warszawa 2007, s. 1040-1041.

Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego w Polsce, w: http://www.iskk.pl/kosciolnaswiecie/199-wierni-i-parafie-2013.html [dostęp: 15.12.2015].

Januchowski Arkadiusz, Skuteczność prawa kanonicznego w zakresie re­prezentacji osób prawnych Kościoła katolickiego, Rejent 9 (2007),
s. 49-67.

Januchowski Arkadiusz, Wybrane zagadnienia związane z reprezentacją pa­rafii przez proboszcza na gruncie prawa kanonicznego i polskiego, Stu­dia z Prawa Wyznaniowego 11 (2008), s. 211-234.

Kaleta Paweł, Kościelne prawo majątkowe, Towarzystwo Naukowe KUL, Lu­blin 2014.

Kennedy Robert, Commentary on juridic persons, w: New Commentary on the Code of Canon Law, red. J.P. Beal, J.A. Corriden, T.J. Green, Paulist Press, New York 2000, s. 161-165.

Kuglarz Paweł, Zoll Fryderyk, Małżeństwo konkordatowe. Analiza praw­no­porównawcza zawarcia małżeństwa w prawie kanonicznym
i w pra­wie polskim. Rozważania na tle Konkordatu z 28 lipca 1993 r., Sta­romiejska Oficyna Wydawnicza, Kraków 1994.

McIntyre John, Title V. Statutes and rules of order, w: New Commentary on the Code of Canon Law, red. J.B. Beal, J.A. Coriden, T.J. Green, Paulist Press, New York 2000, s. 138-140.

Morrisey Francis, Basic Concepts and Principles, w: Church Finance Hand­book, red. K. McKenna, L. DiNardo, J. Pokusa, CLSA, Washington 1999, s. 3-16.

Molano Eduardo, Commentary on canons 116-117, w: Code of Canon Law Anno­tated, red. E. Caparros, M. Thériault, J. Thorn, Wilson & Lafleur Li­miteé, Montréal 2004, s. 102-105.

Rakoczy Bartosz, Pozycja parafii w prawie polskim, w: Parafia w prawie ka­nonicznym i w prawie polskim, red. S.L. Głódź, J. Krukowski, M. Si­tarz, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2013, s. 39-57.

Renken John, The statutes of a parish, Studia Canonica 44 (2010), s. 99-148.

Sitarz Mirosław, Skuteczność kościelnych aktów administracyjnych w pol­skim porządku prawnym. Zarys problematyki, w: Servabo legem tuam in toto corde meo. Księga pamiątkowa dedykowana Księdzu Profe­so­ro­wi Józefowi Krzywdzie CM, Dyrektorowi Instytutu Prawa Kano­nicz­ne­go UPJPII z okazji 70. rocznicy urodzin, red. A. Zakręta, A. Sos­now­ski, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II, Kra­ków 2013, s. 441-457.

Sobański Remigiusz, Tytuł V. Statuty i przepisy porządkowe, w: Komentarz do Kodeksu Prawa Kanonicznego, t. I: Księga I. Normy ogólne, red.
J. Kru­kowski, Pallottinum, Poznań 2003, s. 160-163.

Sobański Remigiusz, Tytuł III. Dekrety ogólne oraz instrukcje, w: Ko­men­tarz do Kodeksu Prawa Kanonicznego, t. I: Księga I. Normy ogólne, red. J. Krukowski, Pallottinum, Poznań 2003, s. 87-93.

Socha Hubert, Kommentar zum can. 94, w: Münsterischer Kommentar zum Coodex Iuris Canonici, red. K. Lüdicke, Ludgerus Verlag, Essen 1984, 94.

Sztafrowski Edward, Podręcznik prawa kanonicznego, t. I, Akademia Teo­lo­gii Katolickiej, Warszawa 1985.

Uruszczak Wacław, Recepcja prawa kanonicznego w obowiązującym pra­wie polskim, Annales Canonici 3 (2007), s. 5-20.

Ziembiński Zygmunt, Wronkowska Sławomira, Zarys teorii prawa, Ars boni et aequi, Poznań 1997.

 

 

 

Statuty parafii

Streszczenie

Artykuł ten dotyczy statutu parafii. Parafia, ustanowiona zgodnie z pra­wem, posiada osobowość prawną na mocy samego prawa (ok. 515 § 3). Na­tomiast zespół osób lub rzeczy może uzyskać osobowość prawną na podstawie statutów wcześniej zatwierdzonych przez kompetentną władzę kościelną. Autor wyjaśnia, że co do zasady, zarządzanie dobrami ko­ściel­ny­mi jest określone zarówno w prawie powszechnym, jak i w statutach. Dla­tego w wykonywaniu aktów nadzwyczajnego zarządzania statuty nie mo­gą być ignorowane (ok. 1281 § 1). Ustawodawca kościelny wyraźnie sta­nowi o sporządzeniu własnych statutów, na przykład: konferencja bi­s­ku­pów (kan. 451), instytuty życia konsekrowanego nie mają jednak żad­ne­go odniesienia do obowiązku nadania statutów parafii (kan. 586, 587).

Posiadanie statutów parafialnych pozwoliłoby na uszczegółowienie za­rzą­du dobrami kościelnymi, zwłaszcza jeśli chodzi o skuteczność prawa ka­­nonicznego w państwowym porządku prawnym. Aby tego dokonać, sta­tut musi opierać się na ustawie (art. 38 k.c.). Jak dotąd ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej nie posiada ta­kiego przepisu, zatem należy przedstawić postulat de lege ferenda, aby do­dać do ustawy następujące sformułowanie: „sposób działania parafii re­gu­luje jej statut”.

Oprócz statutów opartych na ustawie, istnieje również problem jawno­ści przepisów prawnych zawartych w rejestrze sądowym. Ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym nie przewiduje rejest­ru parafii. Stąd pojawia się dru­gi postulat de lege ferenda, aby ustawodawca określił zasadę jawności statutu w Krajowym Rejestrze Sądowym.

 

Słowa kluczowe: akty nadzwyczajnego zarządzania, zakres reprezentacji pro­boszcza, skuteczność prawa kanonicznego w państwowym po­rząd­ku prawnym, recepcja prawa kanonicznego w prawie cywilnym

 

The Statutes of the Parish

Summary

This paper concerns the statutes of the parish. A parish is established lawfully and possess juridical personality by virtue of the law itself (c. 515 § 3). An aggregate of persons or of things can obtain juridical personality on the grounds their statutes formerly approved by the competent autho­rity. The author clarifies that, as a rule, the administration of ecclesiastical goods is defined in both canon law and in the statutes. Therefore the sta­tu­tes, in carrying out the act of extraordinary administration (c. 1281 § 1) cannot be ignored. The ecclesiastical legislator clearly states about the drawing up own statutes, for example: the conference of bishops (c. 451), institutes of consecrated life (c. 586, 587), there is however, no reference to the obligation to establish the statutes of the parish.

The possession of parish statutes would allow specification of the ad­mi­nistration of ecclesiastical goods, especially when it comes to the effec­tiveness of the canonical requirements in civil law. For this purpose, it is
a requirement that statutes must be based on the law (art. 38 of the Civil Co­de). Nonetheless up until now, the act on the relationship between the State and the Catholic Church in Poland does not hold such provision, the­re­fore the postulate de lege ferenda must be „the way of the operation of the parish regulates its statutes”.

Apart from statutes based on the act, there is also the problem of the openness of the legal provisions in the court register. The Act of 20 August 1997 National Court Register does not provide for the parish registry. The­refore a second postulate de lege ferenda should be applied: the principle of openness of statutes in the National Court Register.

 

Key words: acts of extraordinary administration, representation of the pa­rish, efficiency of canon law in the state legal system, reception of ca­non law in civil law

 

Information about Author: Rev. Paweł Kaleta, J.C.D., assistant professor, De­partment of General Norms of the Canon Law and Church Patrimonial Law, Institute of Canon Law, Faculty of Law, Canon Law and Administration at the John Paul II Catholic University of Lublin, Al. Racławickie 14, 20-950 Lu­blin, Poland; e-mail: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.



[1] Codex Iuris Canonici auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulgatus (25.01.1983), AAS 75 (1983), pars II, s. 1-317; tekst polski w: Kodeks Prawa Kanonicznego, przekład polski za­twier­dzo­ny przez Konferencję Episkopatu, Pallottinum, Poznań 1984 [dalej cyt.: KPK/83].

[2] Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r., Dz. U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318; Sollemnis conventio inter Apostolicam Sedem et Po­loniae Rem Publicam (28.07.1993), AAS 90 (1998), s. 310-329.

[3] Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rze­czy­pos­po­li­tej Polskiej, Dz. U. z 2013 r., poz. 1169 z późn. zm. [dalej cyt.: u.s.p.k.k]. Zawiadomienie wła­ści­wego wojewodę, dotyczy parafii powstałych po wejściu w życie u.s.p.k.k. Parafie istniejące do cza­su wejścia w życie ustawy, uzyskały osobowość prawną na mocy samego prawa; zob. art. 72 ust. 1 u.s.p.k.k.

[4] „Językowa racjonalność” nakazuje przyjąć, że każde słowo użyte w tekście prawnym jest po­trzebne do zrekonstruowania jakiejś normy postępowania. Zob. Z. Ziembiński, S. Wronkowska, Za­rys teorii prawa, Ars boni et aequi, Poznań 1997, s. 166.

[5] Prywatne osoby prawne w Kościele rządzą się własnymi statutami a nie tymi kanonami, chy­ba że wyraźnie jest inaczej zastrzeżone (kan. 1257 § 2).

[6] Podobny przepis dotyczy instytutów zakonnych, por. kan. 638 § 1.

[7] H. Socha, Kommentar zum can. 94, w: Münsterischer Kommentar zum Coodex Iuris Canonici, red. K. Lüdicke, Ludgerus Verlag, Essen 1984, 94/2.

[8] R. Sobański, Tytuł V. Statuty i przepisy porządkowe, w: Komentarz do Kodeksu Prawa Kano­nicznego, t. I: Księga I. Normy ogólne, red. J. Krukowski, Pallottinum, Poznań 2003, s. 161.

[9] Zespół osób może być ustanowiony co najmniej z trzech osób, jest kolegialny, jeżeli jego dzia­łanie określają członkowie współdziałający w podejmowaniu decyzji, na równych prawach lub nie, zgodnie z przepisami prawa i statutów; w przeciwnym wypadku jest niekolegialny (kan. 115 § 2). Statuty wydane dla zespołu osób (np. instytut zakonny) wiąże tylko te osoby, które są praw­nymi członkami zespołu osób (kan. 94 § 2).

[10] Zespół rzeczy, czyli fundacja autonomiczna, składa się z dóbr lub rzeczy duchowych lub ma­terialnych którymi, zgodnie z postanowieniami prawa i statutów, zarządza jedna lub kilka osób fi­zycznych albo kolegium (kan. 115 § 3). Statutami zespołu rzeczy są związani ci, którzy zespo­łem rzeczy kierują (kan. 94 § 2).

[11] Zob. J. Renken, The statutes of a parish, Studia Canonica” 44 (2010), s. 99.

[12] Taki charakter mają np. statuty zakonnych instytutów kleryckich na prawie papieskim.

[13] Sobański, Tytuł V. Statuty i przepisy porządkowe, s. 161.

[14] Tamże, s. 162.

[15] J. McIntyre, Title V. Statutes and rules of order, w: New Commentary on the Code of Canon Law, red. J.B. Beal, J.A. Coriden, T.J. Green, Paulist Press, New York 2000, s. 138; zob. kan. 304 § 1.

[16] Zauważyć można pewną nieścisłość. Według kan. 373, Kościoły partykularne są erygowane zgodnie z prawem i z mocy samego prawa otrzymują osobowość prawną. Do ich erygowania nie ma wymogu nadania lub zatwierdzenia statutu, natomiast w kan. 548 § 1 wyraźnie zawarta została informacja o statutach diecezji.

[17] Ustawodawca nie wyjaśnia, kto jest kompetentną władzą. Dla stowarzyszeń wiernych kom­pe­tentna władza została określona w kan. 312 §§ 1-2.

[18] R. Kennedy, Commentary on juridic persons, w: New Commentary on the Code of Canon Law, s. 163; E. Molano, Commentary on canons 116-117, w: Code of Canon Law Annotated, red. E. Ca­parros, M. Thériault, J. Thorn, Wilson & Lafleur Limiteé, Montréal 2004, s. 102; P. Brown, Square pegs in round holes. Toward a better model of parish civil law structures, The Jurist” 69 (2009),
s. 288; J. Fox, The status of the parish in the 1983 Code of Canon Law,
Chicago Studies” 46 (2007), s. 65.

[19] R. Sobański, Tytuł III. Dekrety ogólne oraz instrukcje, w: Komentarz do Kodeksu Prawa Ka­no­nicznego, t. I, s. 93.

[20] E. Sztafrowski, Podręcznik prawa kanonicznego, t. I, Akademia Teologii Katolickiej, Warsza­wa 1985, s. 211.

[21] Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego w Polsce, w: http://www.iskk.pl/ kosciolnaswiecie/199-wierni-i-parafie-2013.html [dostęp: 15.12.2015].

[22] Jest również określana jako tzw. „brzytwa Ockhama”. Zasada ta miała być narzędziem pozwalającym na krytykę nadmiernie rozbudowanych, spekulatywnych systemów średnio­wiecznej scholastyki.

[23] „Communicationes” 1 (1969), s. 81.

[24] „Communicationes” 12 (1980), s. 416-417.

[25] KPK/83 nie jest statutem, ale prawem własnym Kościoła katolickiego. Zob. W. Uruszczak, Recepcja prawa kanonicznego w obowiązującym prawie polskim, „Annales Canonici” 3 (2007),
s. 9.

[26] Por. P. Kaleta, Kościelne prawo majątkowe, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2014,
s. 185; zob. F. Morrisey, Basic Concepts and Principles, w: Church Finance Handbook, red.
K. McKenna, L. DiNardo, J. Pokusa, CLSA, Washington 1999, s. 14.

[27] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, Dz. U. z 2016 r., poz. 380 z późn. zm. [dalej cyt.: k.c.].

[28] Zob. A. Januchowski, Wybrane zagadnienia związane z reprezentacją parafii przez pro­bosz­cza na gruncie prawa kanonicznego i polskiego, „Studia z Prawa Wyznaniowego” 11 (2008),
s. 211.

[29] Przewidziane w prawie kanonicznym ograniczenia w dokonywaniu czynności prawnych przez organy kościelnych osób prawnych, w postaci zgody innego podmiotu na dokonanie tych czynności, mają służyć ochronie tego majątku przed działaniami nieprzemyślanymi lub też po­dejmowany­mi nie w interesie Kościoła, ale w interesie osobistym piastunów kościelnych osób prawnych.

[30] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz. U. Nr 78, poz. 483
z późn. zm.

[31] KPK/83 nie stanowi ustawy powszechnie obowiązującej w państwowym porządku praw­nym.

[32] Zob. B. Rakoczy, Pozycja parafii w prawie polskim, w: Parafia w prawie kanonicznym i w pra­wie polskim, red. S.L. Głódź, J. Krukowski, M. Sitarz, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2013,
s. 47.

[33] J. Frąckowiak, System prawa prywatnego, w: Prawo cywilne część ogólna, red. M. Safjan, t. I, Wydawnictwo C.H. Beck, Instytut Nauk Prawnych PAN, Warszawa 2007, s. 1040-1041.

[34] M. Sitarz, Skuteczność kościelnych aktów administracyjnych w polskim porządku prawnym. Za­rys problematyki, w: Servabo legem tuam in toto corde meo. Księga pamiątkowa dedykowana Księdzu Profesorowi Józefowi Krzywdzie CM, Dyrektorowi Instytutu Prawa Kanonicznego UPJPII
z okazji 70. rocznicy urodzin, red. A. Zakręta, A. Sosnowski, Wydawnictwo Naukowe Uniwer­sy­te­tu Papieskiego Jana Pawła II, Kraków 2013, s. 456.

[35] Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz. U. z 2015 r., poz. 2082
z późn. zm.

[36] Zob. P. Kuglarz, F. Zoll, Małżeństwo konkordatowe. Analiza prawnoporównawcza zawarcia małżeństwa w prawie kanonicznym i w prawie polskim. Rozważania na tle Konkordatu z 28 lipca 1993 r., Staromiejska Oficyna Wydawnicza, Kraków 1994.

[37] Dz. U. z 2016 r., poz. 687 z pózn. zm. 

[38] Zgodnie z art. 1 ust. 2 KRS, rejestr składa się z: 1) rejestru przedsiębiorców; 2) rejestru sto­wa­rzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicz­nych zakładów opieki zdrowotnej; 3) rejestru dłużników niewypłacalnych.

[39] Dz. U. Nr 38, poz. 374, wydane na podstawie art. 37 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwa­rancjach wolności sumienia i wyznania, Dz. U. z 2005 r. Nr 231, poz. 1965 z późn. zm. [dalej cyt.: u.g.w.s.w.].

[40] Januchowski, Wybrane zagadnienia, s. 218; Tenże, Skuteczność prawa kanonicznego w zakre­sie reprezentacji osób prawnych Kościoła katolickiego, „Rejent” 9 (2007), s. 55-57.