Zbigniew Jaworski

Przypadająca w tym roku 25 rocznica promulgacji Kodeksu Prawa Kanonicznego oraz 15 rocznica podpisania i 10 rocznica ratyfikacji konkordatu między Stolica Apostolską a Rzeczpospolitą Polską, a także 17 rocznica odnowienia Ordynariatu Polowego Wojska Polskiego skłania do głębszej refleksji oraz rozpowszechniania zagadnień związanych ze służbą wojskową osób duchownych. Na wstępie trzeba przyjąć, iż tematyka artykułu dotyczy zasadniczej służby wojskowej osób duchownych (diakonów, prezbiterów, biskupów), a nie zawodowej służby wojskowej, a precyzyjniej ustawowego obowiązku odbywania zasadniczej służby wojskowej, a nie duszpasterstwa wojskowego odnowionego na podstawie konstytucji apostolskiej Spirituali militum curae (1986 r.)[1] oraz statutu ordynariatu (1991r.)[2].

Konstytucja apostolska Sacrae disciplinae leges wprowadzająca nową kodyfikację prawa kanonicznego postanowienie zreformowania Kodeksu z 1917 r. stawia na równi z ogłoszeniem soboru powszechnego i ściśle łączy ze sobą te dwa wydarzenia z życia Kościoła. Chociaż sekwencja czasowa Soboru Watykańskiego II jest zdecydowanie uprzednia w relacji do kodeksu, to jednak doktryna soborowa wycisnęła czytelne piętno na wszystkich kanonach. Duch kolegialności przenika szczegółowe regulacje prawne, bo stanowi on owoc kolegialnej współpracy Ojców Soborowych. Chociaż soborowa eklezjologia przedstawia Kościół, który nie da się dokładnie przełożyć na język kanonistyczny, to jednak stanowi ona pierwotny wzór i zasadę ustaleń prawnych. Zreformowane w duchu soborowym prawodawstwo Kościoła ma na celu, ?aby dyscyplina Kościoła odzyskała moc? oraz ?zbawienie dusz uzyskało z pomocą Najświętszej Maryi Panny, Matki Kościoła, lepsze oparcie?[3].

Konkordat zawarty między Stolicą Apostolską, a Rzeczpospolitą Polską w 1993 r. unormował stosunki Kościół ? państwo w duchu niezależności i autonomii. Ratyfikacja tej uroczystej umowy międzynarodowej trwała, przy sprzyjających okolicznościach (papież Polak) ponad pięć lat, czyli bardzo długo. Wątpliwości strony polskiej były banalne i co charakterystyczne, nie potwierdziły się po wejściu w życie konkordatu; to znaczy, że nie były to wątpliwości merytoryczne, a raczej natury politycznej. Zasadniczą kością niezgody były między innymi sprawy związane z: zawieraniem małżeństw, religią w szkołach i przedszkolach oraz pochówkiem zmarłych.

Recepcja Vaticanum II w Kodeksie Prawa Kanonicznego oraz konkordacie dostosowała doktrynę Kościoła do współczesnych wyzwań oraz zapewniła możliwość rozwoju. Wśród wielu dziedzin życia Kościoła i państwa są tak zwane res mixte. Do spraw mieszanych należy zaliczyć tematykę niniejszego artykułu, czyli służbę wojskową osób duchownych, która różnie kształtowała się w przeszłości, a szczególnie w czasie PRL-u, kiedy obowiązek służby wojskowej wyświęconych i przygotowujących się do święceń, czyli alumnów seminariów duchownych był instrumentem walki z Kościołem.

Kodeks Prawa Kanonicznego wśród praw i obowiązków osób duchownych posiada dyspozycję, zgodnie z którą najpierw stwierdza, iż służba wojskowa servitium militare nie odpowiada stanowi duchownemu. Zwrot minus congruat lepiej byłoby przetłumaczyć: ?mniej da się dopasować? lub ?jest mniej zgodna? ze stanem duchownym[4]. Zwrot: ?nie odpowiada? wprowadza totalny rozdział i nie da się pogodzić lub jest w sprzeczności z duszpasterstwem wojskowym, w którym aktualnie uczestniczą diakoni, prezbiterzy i biskupi czyli duchowni. Służba wojskowa pojmowana w duchu soborowym stoi na straży bezpieczeństwa, wolności narodów i pokoju[5]. Dalej prawodawca kodeksowy zabrania duchownym, a także kandydatom do święceń, czyli alumnom seminariów duchownych dobrowolnego zaciągania się do wojska. Nie jest natomiast zabronione wstępowanie do seminarium mężczyznom, którzy już odbyli zasadniczą lub nawet zawodową służbę wojskową. Co więcej w seminarium kształcącym przyszłych kapelanów wojskowych lepiej jest postrzegany i szybciej się odnajduje kandydat do święceń, który odbył służbę wojskową, czy nawet był elewem, podchorążym lub oficerem. Końcowy zapis omawianego kanonu daje własnemu ordynariuszowi prawo do udzielenia zezwolenia licentia na dobrowolne zaciąganie się do służby wojskowej osób duchownych. To zezwolenie w praktyce będzie coraz mniej potrzebne, albowiem po roku 1991 w Polsce jest Biskup Polowy, który faktycznie kształci we własnym seminarium, jakkolwiek formalnie jeszcze nie erygowanym, przyszłych duchownych i oficerów. Ponad to redukcja liczebności wojska wymagać będzie mniejszej liczby kapelanów. Może natomiast pojawić się problem transferu polskich kapelanów do innych armii świata, czy to w strukturach Paktu Północnoatlantyckiego NATO, czy pod błękitną flagą ONZ i wówczas konieczna będzie licentia nie tyle miejscowego ordynariusza, co raczej biskupa polowego Wojska Polskiego dla swojego prezbiterium kapelanów.

Dyspozycja kan. 289 §1 KPK jest zbieżna z gwarancją wpisaną do konkordatu. Art. 16 ust. 3 konkordatu stanowi, iż: ?Kapłani i diakoni oraz członkowie instytutów życia konsekrowanego i stowarzyszeń życia apostolskiego po złożeniu profesji wieczystej zostają przeniesieni do rezerwy. Alumnom wyższych seminariów duchownych, osobom po złożeniu ślubów czasowych oraz nowicjuszom odracza się służbę wojskową ze względu na odbywanie nauk?. Takie zwolnienie nie stanowi przywileju, lecz jest rekompensatą za pracę na rzecz społeczności zarówno kościelnej, jak i państwowej. Praca duszpasterska osób duchownych zaspokaja religijne i moralne potrzeby człowieka i posiada wymiar społeczny. Konkordatowy termin: ?kapłani?, nie jest precyzyjny, dokładniejszy byłby: ?prezbiterzy?. Prezbiterzy i diakoni diecezjalni oraz członkowie instytutów życia konsekrowanego i stowarzyszeń życia apostolskiego po złożeniu profesji wieczystej są przenoszeni do rezerwy. Stan rezerwy zakłada możliwość powołania na długo lub krótko terminowe ćwiczenia wojskowe. Powołanie duchownych rezerwistów na ćwiczenia wojskowe jest możliwe tylko na wniosek właściwego przełożonego kościelnego[6] oraz dotyczy tylko prezbiterów, a nie diakonów, ani biskupów. Kartę powołania na takie ćwiczenia wystawia kompetentny przełożony kościelny, a nie Wojskowa Komenda Uzupełnień[7]. Powołanie dokonuje się ?w celu przeszkolenia do pełnienia funkcji kapelana wojskowego?[8], a nie ze względu na ?potrzeby Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w celu spełnienia obowiązku służby wojskowej, w ramach powszechnego obowiązku obrony? o którym mowa we wspomnianej wyżej ustawie[9]. Zabezpieczenie takich ćwiczeń pod względem szkoleniowym, logistycznym i finansowym należy do organu powołującego czyli właściwego przełożonego kościelnego.

Alumni wyższych seminariów duchownych, osoby po ślubach czasowych oraz nowicjusze mają odroczenie służby wojskowej. Termin ?osoba? też jest mało precyzyjny, szczególnie teraz gdy do służby wojskowej zgłaszają się kobiety. Precyzyjniejszy byłby termin: ?profesi? lub dawniejszy termin : ?zakonnicy? po złożeniu ślubów czasowych. Duchowni zgodnie z konkordatem są przenoszeni do rezerwy, a kandydaci do święceń są odraczani, ale tylko z wyższych seminariów duchownych, a nie z niższych i to niezależnie na którym roku studiów się znajdują, aby byli w wielu poborowym i byli zdolni czyli posiadali odpowiednią kategorię zdolności. Odroczenie zasadniczej służby wojskowej jest ze względu na ?odbywanie nauki?. A jeżeli alumn lub profes zaniecha nauki lub zostanie relegowany z seminarium, instytutu czy stowarzyszenia, to wówczas może być powołany do odbycia zasadniczej służby wojskowej. Wówczas odroczenie już mu nie przysługuje.

Nieco inaczej w konkordacie uregulowano służbę wojskową duchownych i kandydatów do święceń na czas mobilizacji i wojny, czyli potocznie zwany czas ?W?. Na ten czas władza kościelna ma obowiązek skierować do korpusu kapelanów dodatkowych prezbiterów ?do pełnienia funkcji kapelanów wojskowych?[10]., natomiast ?diakonów, alumnów wyższych seminariów duchownych oraz członków instytutów życia konsekrowanego i stowarzyszeń życia apostolskiego władza kościelna skieruje do ?służby sanitarnej lub służby w obronie cywilnej?[11]. Przez władzę kościelną należy rozumieć biskupa diecezjalnego lub wyższego przełożonego instytutu życia konsekrowanego lub stowarzyszenia życia apostolskiego[12]. Ten zapis był już w art. 29 ust. 4 Ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego[13].

Służba wojskowa może być przedmiotem kontrowersji nie tylko ze względu na przyjęte święcenia, czy odbywanie nauki, ale też ze względu na konflikt sumienia czyli powody religijne, etyczne, moralne oraz filozoficzne. Dotyczy to odmowy wypełnienia powszechnego obowiązku obrony ?z bronią w ręku? lub możliwość odbycia służby zastępczej. Może też mieć miejsce zwykłe uchylanie się od zasadniczej służby wojskowej ze względu na jej dolegliwości. Ocena moralno-religijna służby wojskowej, jak i uchylanie się od niej ze względu na konflikt sumienia ma swoje źródło już w ambiwalentnej doktrynie Pisma św. Z jednej strony Jezus mówi: ?Włóż miecz na swoje miejsce, bo wszyscy, którzy za miecz chwytają od miecza giną?[14]. A w innym miejscu zostało napisane: ?Każdy niech będzie poddany władzom, sprawującym rządy nad innymi. Nie ma bowiem władzy, która by nie pochodziła od Boga. Kto więc przeciwstawia się władzy ? przeciwstawia się porządkowi Bożemu?[15]. Sobór Watykański II afirmację dla służby wojskowej zawarł w słowach: ?Ci zaś którzy oddani służbie ojczyzny pełnią ją w wojsku, winni się uważać za wspierających bezpieczeństwo i wolność narodów, bo też ? o ile tylko wykonują to zadanie właściwie ? rzeczywiście przyczyniają się oni do utrwalenia pokoju?[16]. Zgodnie z doktryną soborową jest możliwość odbywania dla dobra wspólnoty ludzkiej służby zastępczej: ?Ponadto wydaje się słuszne, aby prawa przewidywały humanitarne postępowania wobec tych, którzy z uwagi na sumienie odmawiają pełnienia służby wojskowej, byleby tylko akceptowali inną formę służenia wspólnocie ludzkiej?[17].

Zwolnienie duchownych ze służby wojskowej oraz odroczenie służby kandydatom do święceń dotyczy nie tylko Kościoła katolickiego, ale też innych związków religijnych posiadających uregulowany stan prawny w Polsce. [18] Te gwarancje są zawarte w ustawach indywidualnych, określających stosunek państwa do Kościoła Prawosławnego i innych wspólnot religijnych[19].

Aktualnie jest ich jedenaście, a są to:

1.       art. 25 ustawy z 4 lipca 1991 r. o stosunku Państwa do Kościoła Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego;

2.       art. 32 ustawy z 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Ewangelicko-Augsburskiego w RP;

3.       art. 14 ustawy z 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Polskokatolickiego w RP;

4.       art. 14 ustawy z 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do Kościoła Starokatolickiego Mariawitów w RP;

5.       art. 17 ustawy z 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do Kościoła Zielonoświątkowego w RP;

6.       art. 16 ustawy z 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego w RP;

7.       art. 16 ustawy z 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Chrześcijan Baptystów w RP;

8.       art. 17 ustawy z 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego w RP;

9.       art. 13 ustawy z 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w RP

10.   art. 13 ustawy z 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego Mariawitów w RP;

11.   art. 15 ustawy z 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w RP[20].

Powyższe ustawy aplikują w swoich artykułach takie same zasady, jakie zawiera art. 16 konkordatu w relacji do Kościoła Katolickiego.

Problem służby wojskowej osób duchownych w rozumieniu powyższego artykułu czyli zasadniczej służby wojskowej może występować tylko w tych krajach, gdzie jest powszechny obowiązek służby czyli tzw. pobór, natomiast nie występuje w tych państwach, które mają armię zawodową. Polska choć zmierza w kierunku uzawodowienia armii, to jak dotąd z poboru jeszcze nie zrezygnowała i dlatego zgodnie z aktualnym stanem prawnym pełnoletnich mężczyzn, niezależnie od ich stanu wzywa się przed komisje wojskowe[21].



[1] Jan Paweł II, Konstytucja Apostolska Spirituali militum curae z dnia 21.04.1986 r., w: AAS 78(1986), s. 481-486.

[2] Tenże, Statut Ordynariatu Ordynariatu Wojskowego czyli Polowego Wojska Polskiego z dnia 21.01.1991 r., w: AAS 83(1991), s. 155-157.

[3] Jan Paweł II, Konstytucja apostolska Sacrae disciplinae leges z dnia 25.01.1983 r. w: Kodeks Prawa Kanonicznego, Pallottinum 1984, s. 17.

[4] Cum servitium militare statui clericali minus congruat, clerici itemque candidati ad sacros ordines militiam ne capessant voluntarii, nisi, de sui Ordinarii licentia, kan. 289 §1 KPK.

[5] Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes, w: Sobór Watykański II konstytucje, dekrety, deklaracje, nowe tłumaczenie, Poznań 2002, nr 79.

[6] Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską z dnia 28 lipca 1993 r. (Dz. U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318, art. 16 ust. 3).

[7] Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. O powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 z późn. zm.).

[8] Konkordat, dz. cyt. art. 16 ust. 4.

[9] Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. dz. cyt. art. 4 ust. 2 oraz art. 55 ust. 1 pkt 1.

[10] Konkordat, dz. cyt. art. 15 ust. 5.

[11] Tamże.

[12] Por. J. Krukowski, Konkordat Polski, znaczenie i realizacja, Lublin 1999, s. 153.

[13] Ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 maja 1989 r. (Dz. U. Nr 29, poz. 154 z późn. zm.).

[14] Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, wyd. 5, Poznań 2002, Mt 26,52.

[15] Rz 13,1-2.

[16] Sobór Watykański II konstytucje, dekrety deklaracje, nowe tłumaczenie, Poznań 2002, KDK 79.

[17] Tamże.

[18] Por. Komentarz do Kodeksu Prawa Kanonicznego, t.I I/1, red. J. Krukowski, Pallottinum 2005, s. 113.

[19] Congregatio pro Doctrina Fidei, Responsa ad quaestiones de aliquibus sententiis ad doctrinam de Ecclesia pertinentibus (29.06.2007 r.) nr 5, w: http://www.vatican.va/roman-curia/congregations/cfaith/ documents/rc-con-cfaith-doc-20070629-resp...(14.05.2008 r.)

Dokument Kongregacji powołując się na eklezjologię soborową, przypomina, iż ?Kościół? jest Katolicki i Prawosławny, natomiast wspólnoty chrześcijańskie powstałe w wyniku Reformy XVI w. ?nie posiadają sukcesji apostolskiej w sakramencie Święceń, przez co brakuje im koniecznego elementu konstytutywnego do bycia Kościołem. Wspomniane Wspólnoty kościelne, które szczególnie ze względu na brak kapłaństwa sakramentalnego, nie zachowały właściwej i integralnej rzeczywistości Misterium eucharystycznego według nauki katolickiej nie mogą być nazwane ?Kościołami? we właściwym tego słowa znaczeniu?.

[20] J. Krukowski, Polskie prawo wyznaniowe, wyd. 2, Warszawa 2005, s. 174-175.

[21] Zakres obowiązku służby wojskowej określony w ustawie z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony RP (Dz. U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416, z późn. zm.), nałożony jest na wszystkich mężczyzn zdolnych do tej służby, w wieku od 18 do 50 roku życia.