Mirosław Sitarz

Papież Jan Paweł II w Posynodalnej Adhortacji Apostolskiej Pastores gregis pisząc o biskupach rezygnujących z urzędu stwierdził: Biskupi emeryci to kategoria pasterzy zasługujących na szczególną uwagę ze względu na ich wzrastającą liczbę[1]. Ku nim często biegły myśli Ojców synodalnych i moje myśli podczas liturgii kończącej X Zwyczajne Zgromadzenie Ogólne. Cały Kościół żywi głęboki szacunek dla tych naszych braci, którzy pozostają ważnymi członkami Kolegium Biskupów, oraz jest im wdzięczny za posługę pasterską, którą spełniali i nadal pełnią, ofiarując, w ten sposób wspólnocie swoją mądrość i doświadczenie. Niech kompetentna władza docenia to ich osobiste dziedzictwo duchowe, w którym zachowana jest drogocenna pamięć Kościołów, którym przewodzili przez lata. Należy podjąć wszelkie starania, by zapewnić im pogodę ducha i środki materialne w ludzkim kontekście, co do którego rozsądnie wyrażą pragnienie. Trzeba ponadto przestudiować możliwość dalszego korzystania z ich kompetencji przez różne organizmy Konferencji Episkopatów[2].

W dotychczasowych badaniach nie spotkano dotąd żadnego opracowania pozycji prawnej biskupów rezygnujących z urzędu, zarówno pod względem prawnym, teologicznym, jak i socjologicznym. Dlatego też w niniejszym artykule opartym głównie na tekstach źródłowych zostanie dokonana próba syntetycznej analizy norm prawnych dotyczących biskupów emerytów. Na początku zostanie ukazana geneza instytucji prawnej rezygnacji biskupów
z urzędu i źródła prawa na ten temat, a następnie dokonana będzie analiza obowiązujących norm dotyczących rezygnacji biskupów z urzędu obejmująca następujące kwestie: 1) zrzeczenia się przez biskupa urzędu; 2) tytułu i precedencji; 3) relacji z biskupem diecezjalnym; 4) prawa biskupa emeryta w relacji do: munera biskupich, do Kościoła partykularnego i powszechnego oraz do organów ponaddiecezjalnych.

I. Geneza rezygnacji biskupów
z urzędu

Instytucja rezygnacji biskupów diecezjalnych z urzędu w Kościele jest stosunkowo nowa[3]. W prawie przedkodeksowym i w Kodeksie Prawa Kanonicznego z 1917 roku instytucja ta nie występuje. Do rezygnacji z urzędu zachęcił biskupów Sobór Watykański II w Dekrecie Christus Dominus o pasterskich zadaniach biskupów w Kościele w sposób następujący: Z uwagi więc na tak wielką doniosłość i ważność pasterskich zadań biskupów, uprasza się gorąco biskupów diecezjalnych oraz wszystkich innych prawnie z nimi zrównanych, by w wypadku, gdyby ze względu na podeszły wiek, czy z innego ważnego powodu stali się nie dość zdatni do pełnienia swych obowiązków, zgłosili rezygnacje ze stanowiska czy to samorzutnie, czy za wskazaniem miarodajnej władzy. Kompetentna natomiast władza w razie przyjęcia rezygnacji zatroszczy się o odpowiednie utrzymanie rezygnujących i o rozpatrzenie ich specjalnych uprawnień (CD 21)[4].

W 1966r. papież Paweł VI w Motu proprio Ecclesiae Sanctae ustanawiając przepisy wykonawcze do niektórych dekretów Soboru Watykańskiego II w tej kwestii postanowił: By można było wykonać przepis nr 21 dekretu Christus Dominus, usilnie prosi się wszystkich biskupów i tych, którzy są z nim zrównani w prawie, ażeby zaraz po przekroczeniu 75. roku życia złożyli dobrowolnie zrzeczenie z urzędu kompetentnej władzy, która wyda w tej sprawie decyzję, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności poszczególnych wypadków. Biskup, którego zrzeczenie się urzędu zostanie przyjęte, będzie mógł zatrzymać ? jeśliby sobie tego życzył ? jakieś miejsce zamieszkania w dotychczasowej diecezji. Sama też diecezja winna się zatroszczyć o odpowiednie i godne dla niego utrzymanie. Do Konferencji Biskupów danego terytorium należy określenie ogólnej normy, zgodnie z którą poszczególne diecezje czyniłyby zadość temu obowiązkowi (ES 11)[5].

II. Źródła prawa obowiązującego dotyczące rezygnacji biskupów
z urzędu

W Kodeksie Prawa Kanonicznego z 1983 roku prawodawca zamieścił trzy kanony dotyczące rezygnacji biskupów z urzędu:  kan. 401, 402 i 411.

Papież Jan Paweł II o pozycji prawnej biskupów emerytów wspomniał w 1998 r. w liście apostolskim Motu proprio Apostolos suos (nr 17.)[6] i w 2003 r. w cytowanej już Posynodalnej Adhortacji Apostolskiej Pastores gregis o biskupiej posłudze Ewangelii Jezusa Chrystusa dla nadziei świata (nr 59.)[7]. W 2004 r. Kongregacja ds. Biskupów nawiązując do Pastores gregis - podejmując, aktualizując i uzupełniając dotychczasowe źródła prawa - opracowała, po szerokiej konsultacji uwzględniającej sugestie i głosy wyrażone przez różnych biskupów diecezjalnych i niektórych biskupów emerytów, Dyrektorium Apostolorum Successores (= AS) o pasterskiej posłudze biskupów, w którym rozdział IX poświęciła biskupom emerytom[8].

Gdy chodzi o prawo partykularne, to Konferencja Episkopatu Polski dnia 15 października 1997 r. wydała zgodnie z kan. 455. Status prawny biskupów polskich rezygnujących z urzędu[9] (= Status). Stolica Apostolska wyraziła uznanie dla Konferencji Episkopatu Polski szczególne uznanie za to, że jako jedna z pierwszych w skali Kościoła powszechnego podjęła decyzję w tej sprawie[10].

III. Analiza obowiązujących norm dotyczących rezygnacji biskupów

W powyższych źródłach prawa prawodawca określił zasady dotyczące: 1) zrzeczenia się przez biskupa urzędu; 2) tytułu; 3) relacji z biskupem diecezjalnym; 4) prawa biskupa emeryta w relacji do: munera biskupich, do Kościoła partykularnego i powszechnego oraz do organów ponaddiecezjalnych.

1. Zrzeczenie się biskupa urzędu biskupa diecezjalnego
i biskupa pomocniczego

Prawodawca w KPK/83 stanowi: §1 Biskup diecezjalny, który ukończył siedemdziesiąty piąty rok życia, jest proszony o złożenie na ręce papieża rezygnacji z zajmowanego urzędu. Po rozważeniu wszystkich okoliczności, papież podejmie decyzję.

§2 Usilnie prosi się biskupa diecezjalnego, który z powodu choroby lub innej poważnej przyczyny nie może w sposób właściwy wypełniać swojego urzędu, by przedłożył rezygnację
z urzędu (kan. 401). Zgodnie z kan. 411. biskupa koadiutora i biskupa pomocniczego obowiązują wymogi dotyczące rezygnacji
z urzędu biskupa diecezjalnego[11].

Kodeks nakłada  na biskupa diecezjalnego i pomocniczego obowiązek złożenia rezygnacji z urzędu z dwóch powodów:
1) z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego, tj. ukończenia siedemdziesiątego piątego roku życia (§1); 2) z powodu choroby lub innej przyczyny przed rozpoczęciem wieku emerytalnego (§ 2)[12]. Powyższą dyspozycję potwierdza Dyrektorium: W przypadku choroby albo innej poważnej przyczyny, która nie pozwalałaby w sposób właściwy sprawować urzędu biskupiego, biskup usilnie skłaniany do tego przez prawo, niech czuje się zobowiązany do przedstawienia Papieżowi swojej rezygnacji (AS  226)[13].

Zrzeczenie się (resignatio, renuntiatio, dimissio) urzędu jest synonimem rezygnacji i dymisji. Przez rezygnację rozumie się dobrowolne ustąpienie z urzędu, uczynione zgodnie z prawem, z powodu zaistnienia słusznej i poważnej przyczyny, złożone na ręce kompetentnego przełożonego i przez niego zaakceptowane[14]. Każdy biskup, który jest poczytalny[15], może dla słusznej przyczyny zrzec się urzędu (por. kan. 187). Rezygnacja, aby była ważna, powinna być złożona na piśmie albo też ustnie wobec dwóch świadków (por. kan. 189) z zachowaniem notyfikacji (por. kan. 51, 55). Mocą samego prawa nieważna jest rezygnacja biskupa pod wpływem ciężkiej i niesprawiedliwej bojaźni, podstępu[16], błędu istotnego[17] lub symonii (kan. 188). Złożenie rezygnacji przez konkretnego biskupa nie skutkuje automatyczną utratą urzędu, ale jest uzależnione od przyjęcia jej przez papieża[18], który podejmuje taką decyzję po rozważeniu wszystkich przyczyn i okoliczności (kan. 401 §1, AS 226), oraz potrzeby takiej akceptacji w konkretnych okolicznościach[19]. Rezygnacja uzyskuje skutek prawny dopiero w momencie otrzymania przez biskupa składającego rezygnację pewnej informacji (notitia certa), iż została ona przyjęta przez papieża (por. kan. 416-418).

2. Tytuł i precedencja

Od momentu ogłoszenia przyjęcia zrzeczenia się urzędu biskup diecezjalny zachowuje, ipso iure, tytuł biskupa emeryta swojej diecezji (kan. 402 §1; ES I,11). Według Statusu prawnego biskupów polskich rezygnujących z urzędu każdy biskup po rezygnacji z urzędu otrzymuje tytuł biskupa seniora[20]. Natomiast biskup pomocniczy zachowuje tytuł swojej stolicy tytularnej z przydaniem określenia były biskup pomocniczy diecezji (AS 226).

Gdy chodzi o pierwszeństwo to biskupi seniorzy mają, po biskupie diecezjalnym, prawo pierwszeństwa w stosunku do wszystkich biskupów i duchownych w diecezji (Status nr 6).

3. Relacje z biskupem diecezjalnym

Kodeks bezpośrednio nie traktuje o relacjach biskupa diecezjalnego z biskupem emerytem. Natomiast papież Jan Paweł II. w Pastores gregis nr 59. i Kongregacja ds. Biskupów przypominają, iż relacje między biskupem diecezjalnym a biskupem emerytem powinny być naznaczone braterstwem, które wynika z przynależności do tego samego Kolegium Biskupów oraz partycypacji w misji apostolskiej i przywiązania do Kościoła partykularnego. Braterskie relacje istniejące między biskupami mają być dobrym przykładem dla Ludu Bożego, a zwłaszcza dla prezbiterów. Dlatego też biskup diecezjalny, o ile biskup emeryt rezyduje w diecezji, będzie mógł się zwracać się do niego z prośbą o udzielanie sakramentów, a jeśli uzna to za stosowne, może powierzyć biskupowi emerytowi jakieś konkretne zadanie.

Kongregacja zwraca uwagę biskupowi diecezjalnemu, aby doceniał całe dobro, jakie biskup emeryt czyni dla Kościoła ogólnie, a w szczególności dla Kościoła w diecezji ? poprzez modlitwę, czasami poprzez cierpienie przyjmowane z miłością, przykład kapłańskiego życia oraz, gdy zaistnieje potrzeba, udzielenie rady. Natomiast biskupa emeryta prosi, aby on w niczym ? zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio -  nie wpływał na kierowanie diecezją, by unikał wszelkich postaw oraz kontaktów, które mogłyby dawać nawet tylko wrażenie tworzenia paralelnej władzy do władzy biskupa diecezjalnego, co byłoby ze szkodą dla życia i działalności duszpasterskiej wspólnoty diecezjalnej. Z tego względu biskup emeryt wszelkie działania będzie podejmował zawsze w pełnym porozumieniu i w zależności od biskupa diecezjalnego, tak aby dla wszystkich było jasne, że tylko ten ostatni jest najwyższym przełożonym i pierwszym odpowiedzialnym za zarządzanie diecezją (AS 227).

4. Prawa biskupa emeryta

Prawodawca określa też uprawnienia biskupa emeryta. Uprawnienia te Kongregacja ds. Biskupów podzieliła na: 1) prawa biskupa emeryta w odniesieniu do ?munera? biskupich; 2) do Kościoła partykularnego; 3) do Kościoła powszechnego i 4) do organów ponaddiecezjalnych.

4.1. Prawa biskupa emeryta w odniesieniu do munera biskupich

a)  Biskup emeryt ma prawo przepowiadać wszędzie słowo Boże, chyba że biskup diecezjalny wyraźnie tego zabronił z powodu zaistniałej szczególnej sytuacji (kan. 763).

b)  Zachowuje również prawo udzielania wszystkich sakramentów, a w szczególności:

  • bierzmowania, pod warunkiem, że ma na to przynajmniej rozumne domniemane zezwolenie biskupa diecezjalnego (kan. 886 §2);
  • pokuty i pojednania, którego może udzielać wszędzie. W zakresie sakramentalnym może zwolnić z kary wiążącej mocą samego prawa, jeszcze nie deklarowanej, jeśli nie jest zarezerwowana Stolicy Apostolskiej (kan. 967 §1; 1355 §2);
  • święceń diakonatu i prezbiteratu, jeśli posiada dymisoria od ordynariusza kandydata, oraz konsekracji biskupiej, jeśli ma zlecenie papieskie (kan. 272, 1012; 1013; 1015; 1018);
  • asystowania przy zawieraniu sakramentu małżeństwa z upoważnienia ordynariusza miejsca lub proboszcza (kan. 1108 §1.) [AS 228], chyba że otrzyma ogólną delegację do asystencji przy sakramencie małżeństwa, której udzielenie sugeruje Konferencja Episkopatu Polski (Status 4).

4.2. Prawa biskupa emeryta w relacji do Kościoła
partykularnego

Biskup senior po rezygnacji z urzędu ma prawo do godziwego mieszkania[21], utrzymania oraz potrzebnej opieki, na koszt diecezji, w której pełnił posługę, z uwzględnieniem posiadanego ubezpieczenia i trwałych dochodów osobistych (emerytura, renta inwalidzka itp.)[por. kan. 402 §1.]. Konferencja  Episkopatu Polski zdefiniowała co należy rozumieć pod pojęciem godziwego mieszkania: Przez godziwe mieszkanie należy rozumieć minimum dwa pokoje z kuchnią i łazienką, w granicach diecezji, odpowiednio do stanu zdrowia biskupa seniora. W zasadzie mieszkanie powinno się znajdować poza rezydencją biskupa diecezjalnego (Status 2). Ze względu na szczególne okoliczności Stolica Apostolska ? a nie inna władza ? może zarządzić, aby biskup emeryt nie mieszkał na terenie diecezji (kan. 402 §1).

1.       Biskup emeryt ma prawo posiadać we własnym mieszkaniu kaplicę prywatną, która cieszy się tymi samymi prawami co inne kaplice (kan. 1227 §1.), w której może być przechowywany Najświętszy Sakrament (kan. 934 §1,20);

2.       Zakonnik, który stał się biskupem emerytem, jeśli woli, może wybrać sobie miejsce zamieszkania poza domem własnego instytutu, chyba że Stolica Apostolska postanowiła inaczej (kan. 707 §1.)[22];

3.       Biskup emeryt ma prawo otrzymać odpowiednie i godne utrzymanie od diecezji, której służył. Taki obowiązek ciąży w następnej kolejności na konferencji biskupów, do której należał, a w przypadku biskupa będącego zakonnikiem jego własny instytut ma zatroszczyć się o godne utrzymanie dla niego (kan. 402  §2 i 707 §2.). Zgodnie ze Statusem prawnym biskupów rezygnujących z urzędu utrzymanie obejmuje wyżywienie, troskę o mieszkanie, koszt podróży służbowych, jeżeli miały miejsce, oraz miesięczną pensję w wysokości równej pensji biskupa sprawującego taki sam urząd, jak biskup senior przed rezygnacją  (Status 3)[23];

4.       Biskup ma prawo otrzymywać od diecezji biuletyn diecezjalny oraz inną dokumentację tego typu, aby na bieżąco być informowanym o życiu i inicjatywach Kościoła partykularnego (AS  229 c);

5.       Biskup emeryt ma prawo być pochowany we własnym kościele katedralnym, a jeśli jest zakonnikiem, może znaleźć miejsce spoczynku na cmentarzu własnego instytutu (kan. 1242; 1241 §1). Natomiast byłemu biskupowi pomocniczemu to prawo nie przysługuje (AS 229 d).

 

4.3. Prawa biskupa emeryta w odniesieniu do Kościoła Powszechnego

1.       Biskup emeryt nadal jest członkiem Kolegium Biskupów ?na mocy sakramentalnej konsekracji oraz hierarchicznej wspólnoty z Głową Kolegium i członkami? (kan. 336);

2.       Ma prawo wspierać Biskupa Rzymskiego i współpracować z nim dla dobra całego Kościoła. Ma prawo uczestniczyć w Soborze Powszechnym z głosem decydującym (kan. 339);

3.       Ma prawo wykonywać władzę kolegialną w granicach wyznaczonych przez prawo (kan. 337 §2);

4.       Może być wybrany przez konferencję biskupów do uczestniczenia w Zgromadzeniu Synodu Biskupów jako przedstawiciel tejże konferencji [24] (kan. 346 §1);

5.       Zgodnie z kompetencjami może być mianowany (do 80 roku życia) członkiem lub konsultorem Dykasterii Kurii Rzymskiej[25] (AS 230c);

6.       Biskup emeryt zachowuje prawo przedstawiania Stolicy Apostolskiej nazwisk prezbiterów, których uzna za godnych i odpowiednich do posługi biskupiej[26] (kan. 377 §2; AS 230);

7.       W kwestii prawa karnego: ten kto stosuje przemoc fizyczną wobec biskupa emeryta, podlega interdyktowi late sententiae, a jeśli jest duchownym ? suspensie (kan. 1370 §2);

8.       W sprawach spornych biskup emeryt ma prawo być sądzony prze Rotę Rzymską, natomiast w sprawach karnych przez Biskupa Rzymu (kan. 1405). Ponadto ma prawo wybrać miejsce, gdzie miałby być przesłuchany (kan. 1558 §2);

9.       Biskup emeryt może ogarniać troską wszystkie Kościoły poprzez szczególną gorliwość misyjną, podtrzymując swoją posługą inicjatywy misyjne prowadzone w świecie dla rozszerzania Królestwa Bożego na całej ziemi (AS 230 f).

4.4. Biskup emeryt a organa ponaddiecezjalne

1.       Biskup emeryt może być zaproszony na synod partykularny. Ma wówczas głos z mocą decyzji (kan. 443 §2);

2.       Biskup senior ma prawo uczestniczyć w konferencji biskupów, zgodnie ze statutami ? z głosem doradczym. Może być powołany jako doradca i rzeczoznawca w duszpasterstwie lub w pracach różnych organizacji kościelnych. Nie bierze udziału w głosowaniach na Zebraniu Plenarnym. Może być powoływany do grona komisji, rad i zespołów konferencji. W związku z tym Jan Paweł II postuluje, aby w statutach konferencji biskupów została przewidziana taka możliwość[27]. Wszystkie spełniane przez biskupów seniorów funkcje kościelne o charakterze diecezjalnym lub ogólnopolskim, powinny być uzgodnione z właściwym biskupem diecezjalnym (Status 5).

3.       Kongregacja ds. Biskupów zaleca także, aby konferencje biskupów podczas studium różnych zagadnień o charakterze duszpasterskim i sądowym korzystały z kompetencji i doświadczenia tych biskupów, emerytów, którzy cieszą się jeszcze dobrym zdrowiem i są dyspozycyjni do udzielania pomocy. Prezydium konferencji biskupów ma prawo włączyć do każdej Komisji Episkopatu Polski jednego biskupa emeryta, który posiada szczególne doświadczenie w odpowiednim obszarze duszpasterstwa i jest gotów przyjąć zaproponowane mu zadanie. Wówczas biskup emeryt w Komisji Episkopatu, do której został powołany, ma głos z mocą decyzji (AS 231 ).

Zakończenie

Reasumując pobieżną analizę źródeł prawa dotyczących pozycji prawnej biskupów rezygnujących z urzędu należy stwierdzić, iż:

1.       Instytucja rezygnacji biskupa z urzędu jest efektem sugestii Soboru Watykańskiego (CD 21) wcielona w życie przez Pawła VI w ES i KPK/83;

2.       Źródła prawa powszechnego i partykularnego na ten
temat są bardzo nieliczne;

3.       Poza komentarzami do kan. 401, 402 i 411 nie spotkano na ten temat żadnej literatury polskiej i zagranicznej;

4.       Obowiązujące normy nakazują złożenie rezygnacji każdemu biskupowi po osiągnięci 75 roku żucia lub przed rozpoczęciem wieku emerytalnego z powodu choroby lub innej przyczyny;

5.       Kompetentnym do przyjęcia rezygnacji jest tylko papież, który po zbadaniu sprawy może ją przyjąć lub odłożyć w czasie;

6.       Biskup diecezjalny z chwilą otrzymania pewnej informacji o przyjęci jego rezygnacji przez papieża otrzymuje tytuł emeryta (seniora). Natomiast biskup pomocniczy tytuł byłego biskupa pomocniczego diecezji;

7.       W precedencji biskup emeryt ma, po biskupie diecezjalnym, pierwszeństwo w stosunku do pozostałych duchownych;

8.       Relacje z biskupem diecezjalnym a emerytem powinny być w naznaczone wzajemnym szacunkiem i braterstwem z uwzględnieniem przysługujących kompetencji;

9.       Prawodawca określił prawa biskupa emeryta w odniesieniu do Kościoła partykularnego i powszechnego oraz instytucji ponaddiecezjalnych;

10.   Uprawnienia biskupa emeryta powinny być, o ile to możliwe, uwzględnione w prawie partykularnym i zastosowane przy opracowywaniu statusu prawnego księży emerytów i rezygnujących z urzędu np. z powodów zdrowotnych (por. kan. 195, 281 §2, 538 §3).

Niniejszy artykuł, opracowany głównie na podstawie źródeł prawa, choć nie jest wyczerpującym opracowaniem pozycji prawnej biskupów rezygnujących z urzędu, może przyczynić się do pogłębienia znajomości tego tematu i dostarczyć podstaw do dalszych bardziej krytycznych i solidnych badań w tej materii.



[1]Na przykład w Polsce - zgodnie ze Stanem osobowym Konferencji Episkopatu Polski - liczba biskupów emerytów, czyli seniorów wzrosła
z 16 w 1998r. do 24 w roku 2006r.; por. Akta Konferencji Episkopatu Polski 1 (1998), s. 163 oraz 1 (2006) 11, s.  146.

[2] Jan Paweł II, Posynodalna Adhortacjia Apostolska Pastores gregis,
nr  59, w: W. Kacprzyk, M. Sitarz, Ustrój hierarchiczny Kościoła. Wybór źródeł, Lublin 2006, s. 383. (= PG)

[3] Chociaż w historii Kościoła fakty rezygnacji z urzędu biskupów zdarzały się zarówno na Stolicy Piotrowej, jak i w poszczególnych Kościołach partykularnych np.: główny patron Polski św. Wojciech (956-997), który był biskupem Pragi, z powodu waśni rodowych musiał dwukrotnie opuszczać swoją stolicę. [Po rezygnacji wstąpił do opactwa benedyktyńskiego w Rzymie. Był misjonarzem na Węgrzech i w Polsce]. Ale nie spotyka się norm prawnych określających przyczyny i sposób rezygnacji biskupów, oraz  ich pozycji prawnej po tym fakcie.

[4] Tekst źródłowy Dekretu CD: AAS 58 (1966) 673-698. Tekst polski za: Sobór Watykański II, Konstytucje. Dekrety. Deklaracje, Poznań 2002.

[5] Paweł VI, Motu proprio Ecclesiae Sanctae, AAS 58 (1966) 757-787. Tekst polski za: Posoborowe prawodawstwo kościelne, tłum., E. Sztafrowski, z. 1, Warszawa 1968, s. 31-77: W. Kacprzyk, M. Sitarz, Ustrój..., s. 144.

[6] AAS  90 (1998) 641-658; tekst polski: W. Kacprzyk, M. Sitarz, Ustrój hierarchiczny Kościoła... , s.  297.

[7] L?Osservatore Romano, wyd. polskie, 25 (2004) nr 1, s. 4-48.

[8] Liberia Editrice Vaticana 2004. Tekst polski za: Kongregacja do spraw Biskupów. Dyrektorium o pasterskiej posłudze biskupów ?Apostolorum Successores?, Kielce 2005. Dyrektorium to zachowuje tę samą wartość, jaką posiada w źródłach, z których pochodzi, zob. Wprowadzenie, s. 7.

[9] Konferencja Episkopatu Polski, Status prawny biskupów polskich rezygnujących z urzędu, w: Akta Konferencji Episkopatu Polski
(= AKEP) 1 (1998), s. 152.

[10] J. Krukowski, Recepcja Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r. w aktach normatywnych Konferencji Episkopatu Polski, w: Semel Deo dedicatum non est ad usum humanos ulterius transferendum. Księga pamiątkowa dedykowana ks. prof. dr. hab. Julianowi Kałowskiemu MIC z okazji siedemdziesiątej rocznicy urodzin, red. J. Wroceński, B. Szewczul, A. Orczykowski, Warszawa 2004, s. 58.

[11] KPK/83 w kan. 411 stanowi: Gdy chodzi o zrzeczenie się urzędu, to do biskupa koadiutora i pomocniczego mają zastosowanie przepisy kan. 401 i 402 §2.

[12] Kanoniści zwracają uwagę, iż ustawodawca zwraca się pod adresem biskupów w formie prośby: ?rogatur ? jest proszony (§1), a wobec biskupa, który ? mimo że nie osiągnął wieku emerytalnego, jest niezdolny do właściwego wypełniania swojej posługi ? zastosował mocniejszą formułę: ?enixe rogatur ? usilnie proszony (§2). Obie formy obligują do złożenia rezygnacji. Zob. J. Krukowski, Komentarz do Kodeksu Prawa Kanonicznego. Księga II Lud Boży, Poznań 2005, t. II/1, s. 362; M. Sitarz, Kolegium konsultorów w Kodeksie Prawa Kanonicznego 1983 i w partykularnym prawie polskim, Lublin 1999, s. 117; E. Sztafrowski, Podręcznik prawa kanonicznego, Warszawa 1985, t. 2,
s. 95.

[13] Również w zakończeniu Dyrektorium znajdują się słowa zachęty do rezygnacji i jednocześnie otuchy: Biskup z pokorną mądrością uznaje kruchość swoich możliwości (...)niech nie traci ducha (...). Wie, Komu zaufał (...) dlatego podtrzymuje go nieugięta nadzieja, że jego trud, bez względu na to jaki by nie był, nie jest daremny przed Panem (AS 232).

[14] F. Bączkowicz, J. Baron, W, Stawinoga, Prawo kanoniczne. Podręcznik dla duchowieństwa3, t. 1, Opole 1957, s. 401-405; J. Krukowski, Komentarz ...., s. 263.

[15] Prawodawca nie określa, w jaki sposób należy postępować, gdy biskup wskutek choroby  (zawał, zator itp. ) lub innej przyczyny nie jest w stanie podjąć jakiegokolwiek aktu ludzkiego. Powstaje pytanie, kto i na jakiej podstawie stwierdza, że biskup jest niepoczytalny. Kto, o zaistniałej sytuacji powiadamia Stolicę Apostolską itd.  Należy postulować, aby prawodawca ? idąc za wskazaniem Soboru Watykańskiego II ? aktem prawnym wskazał miarodajną władzę (CD 21), kompetentną do działań władczych w takiej sytuacji. Brak przepisów prawnych wskazujących konkretne rozwiązania w tej bardzo delikatnej sytuacji, może spowodować poważne konsekwencje praktyczne w Kościele partykularnym.

[16] Do ważności aktu prawnego, jakim jest rezygnacja, wymaga się, by był on dokonany przez zdolną do tego osobę oraz by były w nim zawarte wszystkie jego istotne elementy konstytutywne i zostały wypełnione formalności oraz warunki wymagane przez prawo do ważności aktu (por. kan. 124). Akt dokonany na skutek zewnętrznego przymusu wywartego na osobę, któremu nie mogła się ona w żaden sposób oprzeć, należy uważać za niedokonany (...)[kan. 125].

[17] Akt dokonany pod wpływem ignorancji lub błędu dotyczącego samej istoty aktu lub warunku wymaganego w sposób bezwzględny ? jest nieważny (...) [kan. 126].

[18] KPK/83 stanowi: Władza nie powinna przyjmować rezygnacji jak tylko uzasadnionej słuszną i proporcjonalną przyczyną (kan. 189 §2).

[19] Krukowski, Komentarz..., s. 263; F.J. Ramos, Le Diocesi nel Codice di Diritto Canonico. Studio giuridico-pastorale sulla organizzazione ed i raggruppamenti delle Chiese particolari, Roma. 1997, s. 211.

[20] Konferencja Episkopatu Polski w Statucie..., składającym się
z sześciu punktów,  tego określenia użyła siedem razy.

[21] Kongregacja ds. Biskupów prawo to formuje w sposób następujący: Biskup emeryt, jeśli sobie tego życzy, może nadal mieszkać na terenie tej diecezji, w której był biskupem. Jeśli tego osobiście nie dopatrzył, diecezja powinna zapewnić mu odpowiednie mieszkanie (AS 229a). Z takiej sugestii prawnej wynika, że w pierwszej kolejności obowiązek przygotowania mieszkania na czas emerytury spoczywa na samym biskupie, który powinien do tego przygotować się w czasie swego urzędowania, tak, aby kwestia ta nie była ciężarem dla następcy lub konferencji biskupów.

[22] A. Chrapkowski, J. Krzywda, Zakonnicy wyniesieni do godności biskupiej, w: J. Krukowski (red.), Komentarz do Kodeksu Prawa Kanonicznego. Księga II. Lud Boży, t. II/2, Poznań 2006, s. 142.

[23] Oznacza to, że biskup senior, jeśli był biskupem diecezjalnym otrzymuje emeryturę w wysokości równej (czyli 100%) pensji biskupa diecezjalnego aktualnie urzędującego w tej diecezji, w której przed rezygnacją pasterzował. Natomiast były biskup pomocniczy otrzymuje emeryturę kościelną w wysokości pensji biskupa pomocniczego aktualnie urzędującego w jego diecezji.

[24] Status prawny biskupów polskich rezygnujących z urzędu odnośnie do praw biskupa seniora w relacji do Kościoła powszechnego, przewiduje tylko uczestnictwo w Synodzie Biskupów i to w sposób niezbyt jasny ponieważ stanowi: Z tytułem biskupa seniora nie jest związana żadna władza ani reprezentacja w zakresie zewnętrznym (nr 4). Gdyby to stwierdzenie było ściśle interpretowane, to powstaje pytanie, na jakiej podstawie biskup emeryt uczestniczy w Soborze Powszechnym z głosem decydującym, na jakiej podstawie sprawuje sakramenty, czy i dlaczego - skoro nie może mieć kompetencji reprezentacyjnych - może być wybierany przez konferencję biskupów
i uczestniczyć w Synodzie Biskupów. Przecież władza biskupa pochodzi z ustanowienia Bożego, natomiast jej ograniczenie np. z powodu wieku, (jest) z prawa pozytywnego w Kościele. W związku z tym należy postulować, aby zdanie to, w trakcie nowelizacji, zostało skreślone albo doprecyzowane.

[25] Zob. Jan Paweł II, Konstytucja Apostolska Pastor bonus art. 5 §2; AAS 80 (1988) 841-912; Tekst polski: W. Kacprzyk, M. Sitarz, Ustrój...., s. 230.

[26] Zob. Kryteria dotyczące przedstawienia prośby o nominację biskupa pomocniczego (AS 71).

[27] Uważa się jednak za wskazane, aby statuty Konferencji Episkopatów przewidywały udział w ich pracach biskupów emerytów z głosem doradczym. Należy zadbać zwłaszcza o to, aby brali oni udział w pracach niektórych komisji studyjnych, gdy poruszają one kwestie, w których dany biskup emeryt jest szczególnie kompetentny: Zob. Jan Paweł II, Motu proprio Apostolos suos, nr 17.