Anna Słowikowska

Sprawozdanie Z XIV Międzynarodowego Kongresu Prawa Kanonicznego

Warszawa, 14-18 września 2011 r.

Administracja w prawie kanonicznym pod takim hasłem odbywał się w dniach 14-18 września 2011 r. XIV Międzynarodowy Kongres Prawa Kanonicznego zorganizowany przez Wydział Prawa Kanonicznego Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego
w Warszawie pod przewodnictwem prof. J. Wroceńskiego Dziekana WPK przy współudziale Międzynarodowego Stowarzyszenia Prawa Kanonicznego (Consociatio Internationalis Studio Iuris Canonici Promovendo, Rzym) na czele z prof. P. Valdrinim Przewodniczącym Consociatio.

Celem Kongresu było pogłębienie wiedzy i analiza zagadnień
z zakresu kościelnego prawa administracyjnego oraz promocja studium prawa kanonicznego w Europie Środkowej, w szczególności zaś promocja Wydziału Prawa Kanonicznego UKSW, Warszawy i Polski. Dyscyplina prawa administracyjnego w systemie prawa kanonicznego stanowi bardzo złożoną problematykę. Program Kongresu obejmował następujące kwestie: podstawy historyczne i teologiczne prawa administracyjnego w Kościele, wykonywanie władzy administracyjnej, formy działalności administracyjnej, jej kontrolę oraz działalność administracyjną Kościoła a państwowy porządek prawny.

W czasie pięciodniowych obrad kongresowych stolica Polski gościła ponad 300 kanonistów z całego świata, m.in. z Argentyny, Brazylii, Czech, Filipin, Francji, Hiszpanii, Italii, Japonii, Kanady, Libanu, Niemiec, Polski, Słowacji, USA i innych krajów. Wygłoszonych zostało 13 referatów, wykład inauguracyjny oraz końcowy, a także 59 komunikatów, stanowiących okazję i szansę szczególnie dla młodszych naukowców do zaprezentowania się na forum międzynarodowym. Wszystkie wystąpienia ubogacały liczne dyskusje nad problematyką związaną z tematem Kongresu.

Otwarcia Kongresu dokonali: J. Wroceński, prof. H. Skorowski Rektor UKSW, kard. K. Nycz, Metropolita Warszawski, abp C. Migliore, Nuncjusz Apostolski w Polsce, abp J. Kowalczyk, Prymas Polski oraz P. Valdrini.

Sesji rozpoczynającej obrady Kongresu przewodniczył prof.
J. Kowal z Papieskiego Uniwersytetu Gregoriańskiego, a wykład inauguracyjny pt. Rozwój prawa administracyjnego w obowiązującym systemie kanonicznym wygłosił bp prof. J. I. Arrieta Sekretarz Papieskiej Rady Tekstów Prawnych. Podkreślił, że prawo administracyjne ma szczególne znaczenie w związku ze specyfiką kościelnej jurysdykcji oraz rangi relacji Kościół-państwo. Rozwój tego prawa powinien gwarantować spójność systemu. Nie wystarczy tylko instytucji prawa świeckiego dostosować do prawa kanonicznego, ale trzeba rozważyć, że rzeczywiście ich stosowanie w Kościele jest możliwe.

Pierwszej sesji, zatytułowanej Podstawy historyczne i teologiczne, przewodniczył prof. P. A. Bonnet z Uniwersytetu w Teramo (Włochy). Wygłoszone w niej zostały trzy referaty.

Pierwszy pt. Podstawy prawa administracyjnego w Kościele przedstawił prof. J. Krukowski UKSW, KUL, Konsultor Papieskiej Rady Tekstów Prawnych. Stwierdził, że w konstruowaniu prawa administracyjnego w Kościele należy uwzględnić przesłanki teologiczne, mające charakter ratio legis oraz nie można pomijać podstawowych pojęć i zasad charakterystycznych dla prawa administracyjnego świeckiego, ale nie należy także na nich poprzestawać. Dlatego zaznaczył, iż trzeba dołożyć wszelkich starań, aby uniknąć dwóch skrajności: należy dbać o to, aby normy prawa kanonicznego uzyskały charakter prawa administracyjnego oraz, aby normy kanonicznego prawa administracyjnego nie utraciły charakteru norm prawa kanonicznego.

Drugi referat wygłosił prof. C. Fantappi Uniwersytet Carlo Bo w Urbino (Włochy). W prelekcji pt. Administracja w Kościele od Corpus Iuris Canonici do Kodeksu z 1917 ukazał historyczny rozwój administracji kościelnej. Wskazał na wprowadzone w średniowieczu rozróżnienia między tym, co duchowe, a tym co doczesne. Przypomniał o efektach prac trydenckich w zakresie rozwoju sieci terytorialnych i organizacyjnych Kościoła, w tym na umocnienie się urzędów kurialnych. Zaznaczył, że przekształceniu uległa władza w Kościele, gdyż pojawiła się możliwość rządzenia za pomocą systemu kontroli. Podkreślił, że w czasie prac nad Kodeksem Prawa Kanonicznego z 1917 r. dostrzeżono potrzebę zmiany funkcji administracyjnej Kościoła na dwóch płaszczyznach: organizacyjnej i proceduralnej.

Ostatnią część historyczną zaprezentował prof. A. W. Bunge Papieski Uniwersytet Katolicki w Argentynie. W wykładzie pt. Administracja w Kościele po Kodeksie z 1917 ukazał znaczenie Soboru Watykańskiego II i promulgacji Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r. na rozwój i kształt kościelnego prawa administracyjnego. Według prelegenta administracja w Kościele ma charakter sakramentalny, gdyż administrować tzn. wykorzystywać te środki, które mają prowadzić do zbawienia dusz. Bunge nie uważa, aby jedynym dobrym rozwiązaniem było recypowanie instytucji państwowych, ale zwrócił uwagę na wewnętrzną funkcję kreacyjną Kościoła, dzięki której należy stworzyć kościelny instrument administracyjny, za pomocą którego będzie można rozbudzić pragnienie Chrystusa w wiernych, którzy je utracili.

Drugi dzień Kongresu, czwartek 15 września 2011 r., rozpoczęła uroczystość wręczenia Doktoratu honoris causa Jego Eminencji Ks. Kard. Péterowi Erdö, Abp. Metropolicie Esztergom-Budapeszt
i Prymasowi Węgier na wniosek Rady Wydziału Prawa Kanonicznego UKSW. Laudację dla Księdza Kardynała wygłosił prof. W. Góralski (UKSW).

Po ceremonii wręczenia Doktoratu odbyła się druga sesja Kongresu pt. Wykonywanie władzy administracyjnej. Przewodniczył jej prof. A. D. Busso z Papieskiego Uniwersytetu Katolickiego w Argentynie.

Autorem pierwszego referatu był prof. S. Berling Uniwersytet w Mesynie (Włochy). W prelekcji pt. Funkcja administracyjna
a urzędy kościelne
stwierdził, że przy danym urzędzie kościelnym nie istnieją inne uprawnienia, jak tylko te, które wyrażają się na podstawie wzorca służby. Z prawno-kanonicznego punktu widzenia władza nie jest rzeczą, którą się dzieli, ale można ją wykonywać tylko w takiej mierze, w jakich okolicznościach czasu i miejsca się ją przyjmuje. Zdaniem prelegenta należałoby przyjąć podział urzędów, a nie tytularności władzy, co mogłoby przyczynić się do większej ochrony praw wiernych w administracji kościelnej.

Prof. J. Wroceński wygłosił referat pt. Władza administracyjna zwyczajna własna i zastępcza. Najpierw zdefiniował pojęcie władzy, jako moralne upoważnienie do pełnienia funkcji kierowniczych
w określonym układzie społecznym oraz zaznaczył, że w społeczności Kościoła nie polega ona na umownym porozumieniu się jej członków. Wyjaśnił, że przy określeniu władzy kościelnej używa się także terminu jurysdykcja oraz przypomniał, że w Kościele jest jedna władza, ale jej trzy funkcje, które są nierozdzielnie złączone. Profesor zauważył, że w praktyce trudno jest odróżnić władzę zwyczajną zastępczą od władzy delegowanej. Postawił również pytanie: czy władza wykonawcza jest tożsama z władzą administracyjną
W odpowiedzi stwierdził, że pierwsza stanowi podstawę drugiej.

Trzecim z wygłoszonych tego dnia referatów było wystąpienie prof. S. B. Haeringa Uniwersytet w Monachium (Niemcy), zatytułowane Władza delegowana i władza na mocy specjalnego upoważnienia. Prelegent wyjaśnił pojęcia: delegatio jako przeniesienie władzy rządzenia przy użyciu aktu administracyjnego lub na podstawie prawa oraz mandatum jako zlecenie; zwierzchnią władzę udzieloną przez kompetentny autorytet kościelny. Zaznaczył, że kościelna władza rządzenia może być wykonywana za pomocą jednego i drugiego narzędzia. Wytłumaczył także naturę subdelegacji, wskazując, że delegowanego można zastąpić wtedy, kiedy delegujący wyraźnie na to zezwolił, z zachowaniem kan. 137.

Kolejna sesja odbyła się w piątek 16 września 2011 r. Przewodniczył jej prof. P. Moneta z Uniwersytetu w Pizie (Włochy), a temat przewodni brzmiał: Formy działalności administracyjnej. Akty
i procedury
.

Referat pt. Akt administracyjny przedstawiła prof. F. Pérez-Madrid Uniwersytet w Barcelonie (Hiszpania). Autorka stwierdziła, iż założeń prawnych i eklezjologicznych aktu administracyjnego należy szukać w nauczaniu Soboru Watykańskiego II, który podkreślił godność osoby ludzkiej i wyjaśnił doktrynę dotyczącą władzy
w Kościele. W celu unikania arbitralności i stronniczości w sprawowaniu władzy należy przypisać większe znaczenie zasadzie praworządności. Prelegentka przedstawiła kilka definicji aktu administracyjnego wypracowanych w doktrynie prawa kanonicznego oraz scharakteryzowała jego strukturę.

Prof. O. Echappé Instytut Katolicki w Paryżu (Francja) zaprezentował wykład pt. Procedury administracyjne. Wskazał na trzy zasadnicze elementy, bez których procedury nie mogłyby być możliwe: 1) służebna funkcja władzy wykonawczej (kons. Lumen Gentium, nr 24) celem procedury administracyjnej jest ukazanie
i sformalizowanie zewnętrznych wymogów służby; 2) wymóg racjonalności prawa (ordinatio rationis św. Tomasza) jako klucz do zrozumienia wykonywania władzy rządzenia; 3) zasada legalności jako zespół środków regulujących działalność administracyjną, dzięki którym jest ona sprawiedliwa, zasadna i dobra. Następnie wymienił i omówił rodzaje procedury administracyjnej w Kościele.

Ostatnim zaprezentowanym tego dnia referatem było wystąpienie prof. D. G. Astiguety Papieski Uniwersytet Gregoriański (Włochy) pt. Wymierzanie sankcji na drodze administracyjnej. Prelegent przypomniał dyspozycję kodeksową, zgodnie z którą, aby karę można było wymierzyć dekretem pozasądowym, muszą zaistnieć uzasadnione przyczyny, które przeszkadzają w przeprowadzeniu procesu sądowego (kan. 1342 § 1). Zaznaczył przy tym, iż nie oznacza to zawsze konieczności skorzystania z rozwiązań administracyjnych. Jednakże tam, gdzie droga sądowa jest nieskuteczna istnieje możliwość przeprowadzenia procedury administracyjnej.

W sobotę 17 września 2011 r. odbyły się dwie sesje: czwarta i piąta. Pierwszej z nich pt. Gwarancje i kontrola administracji przewodniczył prof. G. Feliciani z Katolickiego Uniwersytetu Najświętszego Serca (Włochy).

Referat pt. Systemy nadzoru i kontroli wygłosił prof. K. Martens Uniwersytet Katolicki w Ameryce. Wystąpienie rozpoczął od przypomnienia, że na Synodzie Biskupów w 1967 r. opracowano 10 zasad (Principia quae Codicis Iuris Canonici recognitionem dirigant), na których miała opierać się rewizja Kodeksu. Dwie z nich bezpośrednio odnoszą się do administracji kościelnej. Prelegent stwierdził, że system kontroli i nadzoru może odbywać się na podstawie trzech modeli: 1) model sędziego zwierzchnika; 2) tzw. pojedyncza jednolita jurysdykcja; 3) model podwójnej jurysdykcji. Dodał, że aktualnie w Kościele istnieje model mieszany z sędziego zwierzchnika i podwójnej jurysdykcji.

Prof. J. Canosa Papieski Uniwersytet Świętego Krzyża (Włochy) przedstawił wykład pt. Ochrona sądowa, w którym stwierdził, że każde działanie władzy kościelnej musi być odpowiednio kontrolowane pod kątem dobrego funkcjonowania i sprawiedliwości. Proces prowadzony przed bezstronnym trybunałem pozwala na formalną równość stron, ale ochrona praw wiernych wobec działań duszpasterzy wymaga nadal większej skuteczności. Prelegent przypomniał nakaz papieża Benedykta XVI o przestrzeganie zasad sprawiedliwości w celu zachowania kościelnej communio. Sprawiedliwość, do której dąży Kościół przez administracyjny proces sporny może być postrzegana jako wyraz miłości i wspólnoty.

Piątej sesji pt. Działalność administracyjna Kościoła a porządek państwowy przewodniczył prof. C. Mirabelli z Rzymskiego Uniwersytetu Tor Vergata (Włochy). Zostały w niej wygłoszone dwa referaty.

Pierwszy, pt. Kanoniczny akt administracyjny a porządek państwowy, przedstawił prof. M. Sitarz Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II. Autor postawił problem: czy akt administracyjny ustanowiony przez organ kompetentnej władzy kościelnej, w oparciu o normy prawa kanonicznego, wywołuje skutki w porządku prawnym państwa, na którego terytorium Kościół pełni swoją misję W wykładzie dowodził, że kanoniczny akt administracyjny nie obowiązuje automatycznie w państwowym porządku prawnym. Może on wywoływać skutki na gruncie tego prawa tylko wtedy, gdy prawodawca państwowy wyrazi taką wolę w ustawie lub w umowie międzynarodowej. Instrumentem zapewniającym jego skuteczność w porządku publicznym jest uznanie ze strony państwa, które może być bezwarunkowe lub warunkowe.

Ostatni referat wygłosił prof. H. Pree Uniwersytet w Monachium (Niemcy). W prelekcji pt. Użyteczność instrumentów cywilnych w administracji kościelnej: możliwości i granice zaznaczył, że prawo powszechne Kościoła nie zawiera kryteriów dopuszczalności instrumentów cywilnych. W wystąpieniu omówił perspektywy dopuszczalności stosowania państwowej zasady praworządności
i prawa zwyczajowego w prawie wewnętrznym Kościoła oraz możliwości zastosowania prawa państwowego na mocy umów konkordatowych. Stwierdził, że przy korzystaniu przez kościelną władzę administracyjną z instytucji państwowych należy uwzględnić dwa aspekty: stosowania ich in foro canonico oraz działalności podmiotów kościelnych in foro civili.

W niedzielę 18 września 2011 r. odbyła się ostatnia, szósta sesja kongresowa, tzw. Sesja zakończenia Kongresu, której przewodniczył prof. P. Valdrini.

Wykład końcowy, pt. Funkcja administracyjna w życiu Kościoła, wygłosił prof. W. Góralski UKSW. Zaznaczył, że funkcja administracyjna w Kościele dostarcza wiernym tych wszystkich środków, których wymaga ich dobro duchowe, a którymi sami nie mogą administrować. Jej znaczenie wynika z sakramentalnego charakteru Kościoła. Dlatego, ze względu na zakres swojego przedmiotu administrowania, przewyższa pozostałe funkcje rządzenia w Kościele: ustawodawczą i sądowniczą.

Niemal po wszystkich głównych sesjach Kongresu w danym dniu w grupach językowych wygłoszone zostały następujące komunikaty naukowe:

1.          J. Gręźlikowski Pierwsze seminaria diecezjalne w Polsce;

2.          P. Sadowski Rzymskie źródła kanonicznego pojęcia dyspensy;

3.          A. Pastwa Rozróżnienie forum externum, forum internum
i forum conscientiae niezbędnym kryterium prawnej waloryzacji klauzuli actu formali ab Ecclesia catholica deficere
;

4.          Z. Tracz Nakaz karny: pojęcie i charakter;

5.          A. Interguglielmi La suffizienza delle garanzie a tutela dellindagato nel procedimento amministrativo extragiudiziale ex can. 1717, In particolare nei casi aventi ad oggetto la commissione dei delicta graviora;

6.          C. Salinas Araneda Propuestas latinoamericanas en torno a la administración de la Iglesia en la codificación del derecho canónico de 1917;

7.          B. J. Berkmann I non battezzati come destinatari di atti amministrativi singolari;

8.          P. Gherri Il concetto amministrativistico di efficacia: linee evolutione;

9.          Sz. A. Szuromi Medieval canonical sources and categories of the singular administrative acts, particularly in the 11 th-13 th century canon law collections;

10.      D. M. Jaeger The impast of the Motu proprio Omnium in mentem on the interpretation and application of CIC can. 129;

11.      H. A. von Ustinov Dioecesan bishops and their executive power regarding the admission to certain sacraments;

12.      J. P. Durand Cura Animarum and Canonicity: The Government of Dioceses and Episcopal Conferences;

13.      W. Necel Wykonywanie władzy administracyjnej w instytutach życia konsekrowanego;

14.      S. Tymosz Znaczenie synodów partykularnych w administracji kościelnej;

15.      A. Szymański Adwokatura kościelna elementem administracji sprawiedliwości Kościoła katolickiego w Polsce;

16.      B. Krupa Akty administracyjne wydawane przez organy administracji publicznej oraz organ kościelnej władzy administracyjnej;

17.      P. Skonieczny Modele prawne postępowania w sprawach
o dyspensę od celibatu duchownych
;

18.      B. Nowakowski Znaczenie funkcji specjalnego zespołu Rady kapłańskiej w administracyjnym procesie usunięcia proboszcza;

19.      A. Domaszk Akty administracyjne przełożonych w odniesieniu do dóbr doczesnych na przykładzie prawa własnego Towarzystwa św. Franciszka Salezego;

20.      D. Němec Skutki wyroków Trybunału Konstytucyjnego Republiki Czeskiej w dziedzinie autonomii administracyjnej Kościołów
i związków wyznaniowych
;

21.      Ch. Minelli La ragionevolezza dellatto amministrativo;

22.      A. Sarais Il valore del silenzio nel procedimento amministrativo canonico;

23.      F. Bolognini Lattivit amministrativa nel diritto canonico;

24.      M. S. Da Costa Gomes Lattivit amministrativa della Conferenza Episcopale Portoghese;

25.      F. Puig Governo ecclesiastico e funzione amministrativa;

26.      D. Salvatori I decreti amministrativi e i decreti giudiziali in relazione alla nozione di decretum extra iudicium del can. 1341
§ 1
;

27.      Y. Sugawara Amministrazione dei beni temporali come atto
di governo
;

28.      A. Tanasiychuk Lesercitazione della potest esecutiva nella Chiesa patriarcale. Caso concreto: can. 82 § 1,1 CCEO;

29.      J. Fornés La function administrative y los instrumentos flexibilizadores en el ordenamiento canónico;

30.      M. Gas Aixendri La declaración canónica de idoneidad para
la enseanza de la religion católica y su relevancia en el derecho estatal
;

31.      T. Białobrzeski Forma escrita de los actos administrativos;

32.      A. López Medina Los actos administrativos en el C.I.C. Características y clasificación;

33.      T. Gałkowski Wpływ trójpodziału władzy w Kościele na pojęcie prawa kościelnego;

34.      P. Malecha Aktywność władzy administracyjnej podczas rekursu sądowego. Wybrane zagadnienia;

35.      G. Dzierżon Kontrowersje wokół definicji legalnej reskryptu skodyfikowanej w kan. 59 § 1 KPK;

36.      A. Skorupa Władza administracyjna przełożonych zakonnych;

37.      Z. Suchecki Administracyjny wymiar kar;

38.      J. Krajczyński Władza dyspensowania proboszcza i innego prezbitera lub diakona;

39.      M. Stokłosa Wydalenie ze stanu duchownego drogą administracyjną na podstawie kompetencji przyznanych Kongregacji Nauki Wiary;

40.      Z. Jaworski Unikanie lub rozwiązywanie sporu administracyjnego według KPK;

41.      U. Nowicka Czy dopuszczalne jest udzielenie dyspensy od formy kanonicznej osobie, która odstąpiła od Kościoła aktem formalnym;

42.      M. Saj Zależność i niezależność przełożonego od jego rady
w instytucie zakonnym
;

43.      T. Wytrwał Asygnata w Zakonie Kaznodziejskim;

44.      L. Navarro La dimissione dallo stato clericale in via amministrativa;

45.      J. Pudumai Doss Diritti processuali (amministrativi) dei fedeli. Alcune considerazioni canoniche partendo dal can. 221;

46.      R. Coppola La tutela processuale cautelare dopo la lex propria del Supremo Tribunale della Segnatura Apostolica;

47.      M. T. Kubala Dimissione dallo Stato Clericale in poenam e lo svolgimento del procedimento amministrativo nelle facolt speciali, concessi dal Santo Padre alla Congregazione per il Clero;

48.      B. Ejeh Limportanza dei consigli pastorali nellamministrazione della diocese e della parrocchia;

49.      G. Leszczyński Risarcimento del danno nel processo contenzioso amministrativo;

50.      A. Miziński Il ricorso al Supremo Tribunale della Segnatura Apostolica per motivo di illegittimit dellatto amministrativo;

51.      M. Madonna Amministrazione ecclesiastica e insegnamento della religione cattolica nelle scuole pubbliche;

52.      J. Miambres Funzione amministrativa e amministrazione dei bieni ecclesiastici;

53.      G. Moscariello Avvocati ed amministrazione della giustizia: collaborazione con lAutorit Ecclesiastica e fenomeno associativo nellesperienza dei tribunali ecclesiastici regionali italiani;

54.      M. Nacci Dalla supplicatio alla remonstratio: evoluzione storico-giuridica del dissenso amministrativo nella Chiesa;

55.      A. Ottaviani Gli atti amministrativi dello Stato Citt del Vaticano, fuori o dentro lordinamento canonico;

56.      R. C. Barra Sul rapporto ufficio-organo e podesta-competenza nel Diritto Canonico;

57.      F. Ventura Il potere di porre le norme e la presenza di diritti soggettivi nellordinamento canonico;

58.      D. Le Tourneau La justice administrative: une application du c. 221 § 1;

59.      A. Viana Sul retto esercizio della potest vicaria normative della Curia Romana.

Zamknięcia Kongresu dokonali: J. Wroceński oraz P. Valdrini. Organizatorzy podsumowali pięciodniowe obrady oraz zapowiedzieli publikację akt kongresowych.